Pháp lệnh kế toán và thống kê 1988: Mốc son trên con đường luật hoá tư tởng, quan điểm và quy tắc kế toán ở Việt Nam

Vào cuối thập niên 80 của thế kỉ XX, Đảng ta đã khởi động quá trình đổi mới, trước hết và quan trọng nhất là đổi mới tư duy kinh tế. Tôi còn nhớ, vào những ngày tháng đó, ở đâu và lúc nào người ta cũng nói đến "nhìn thẳng vào sự thật" và "hãy đổi mới tư duy, đổi mới cách làm" như một khát vọng cách tân bùng cháy. Ngọn đèn sáng lên từ tầm nhìn của Đảng, khi Đảng ta đã khái quát hoá thực tiễn, thấy rõ những nhân tố mới, những cơ may và thử thách to lớn ở mọi nẻo đường. Chỉ có bản lĩnh cao cả của một Đảng trên 50 năm, dày dạn trải nghiệm và đã đưa con thuyền Việt Nam qua vạn ngàn ghềnh thác, cam go, Đảng ta mới đủ sức chuyển hướng để cho dòng chảy lớn của thời đại nhập vào dòng chảy của dân tộc Việt Nam. Đó là nguồn cội của sự chuyển mình và tiến bộ.

          Còn nhớ, vào đầu thập niên 70 của thế kỷ XX, Bộ Tài chính thực hiện cuộc cải cách kế toán toàn diện, hệ thống kế toán lúc ấy được chú trọng vào cơ sở, phải từ cơ sở mà cải tiếng dần lên. Công tác kế toán bao gồm hạch toán ban đầu, hệ thống tài khoản, hình thức kế toán, kiểm tra kế toán đều được quan tâm toàn diên. Các cán bộ khoa học của ngành lúc đó như TS. Lê Bá Thuỷ, GS.TS Võ Đình Hảo, TS Bùi Hải Ninh, ông Hà Ngọc Sơn, ông Trương Công Phú…đã cùng các chuyên gia Liên Xô và các trường Đại học, từng bước cải tiến hệ thống chứng từ, hệ thống tài khoản (3 con số), hình thức nhật kí chứng từ, chế độ kiểm tra kế toán và cả vấn đề về vị trí, vai trò của kế toán trưởng.

          Tuy nhiên, lúc đó, công tác kế toán được thiết lập chủ yếu hướng vào các doanh nghiệp quốc doanh, ít chú trọng đến khu vực khác (kinh tế hộ gia đình, kinh tế HTX). Cùng lúc đó, công tác hạch toán thống kê của một đất nước theo định chế kế hoạch hoá tập trung cũng rất được chú ý và phát triển. Ngành thống kê là một ngành dọc rất được coi trọng, đội ngũ cán bộ thống kê từ Tổng cục Thống kê đến các Cục Thống kê ở các tỉnh, thành rất phát triển. Nghề kế toán và nghề thống kê có vị trí rất đáng kể trong hệ thống quản lý. Các quan hệ kinh tế, xã hội được phản ánh và biểu hiện qua kế toán và thống kê ngày càng đậm nét.

          Tôi nhớ lúc đó, ở các trường đại học như ĐH Tài chính-Kế toán Hà Nội, ĐH Kinh tế Quốc dân…chuyên ngành kế toán thống kê thu hút rất đông người học. Sinh viên ra trường được phân phối hết ngay, kịp thời đáp ứng yêu cầu của xã hội.

          Vào giai đoạn đó, Nhà nước, các ngành, các doanh nghiệp, các địa phương đều nhận thức rõ vai trò, vị trí của kế toán, thống kê vì chúng thực sự có tầm quan trọng to lớn trong kế hoạch hoá và quản lý nền kinh tế.

          Và nhờ thế, năm 1988, Bộ Tài chính được giao nhiệm vụ cùng Tổng cục Thống kê phối hợp biên soạn và Thủ tướng Chính phủ đã trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành Pháp lệnh Kế toán và Thống kê. Đây là lần đầu tiên, các tư tưởng, quan điểm, và nguyên tắc kế toán, thống kê của Việt Nam được Luật hoá. Trước đó, chỉ có các Nghị quyết, Nghị định của Chính phủ điều chỉnh các quan hệ kế toán và thống kê. Pháp lệnh đã lần đầu tiên khẳng định vị thế, chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, tổ chức công tác kế toán thống kê và bước đầu quy định về thẩm quyền trách nhiệm của các chủ thể quản lý liên quan đến hai lĩnh vực này.

          Có thể nói, Pháp lệnh 1988 là sự phản ánh tập trung nhất thành quả của cả hơn 15 năm cải cách kế toán, cải cách công tác thống kê, nó phản ánh sự trưởng thành của hai lĩnh vực quan trọng trong hệ thống các công cụ quản lý của Nhà nước ta cũng như của nền kinh tế. Pháp lệnh cũng phản ánh một bước tiến quan trọng công tác lập pháp, lập quy, thể hiện Nhà nước ta đã dần dần đi sâu vào việc điều chỉnh và quan hệ kinh tế- kỹ thuật và nghiệp vụ phức tạp, cụ thể. Rõ ràng, khi cuộc sống cần, khi các nhà làm luật nhận biết được đòi hỏi của thực tiễn và trưởng thành lên, thì sản phẩm là các sắc luật, các bộ luật có thể ra đời. Luật pháp, trong trường hợp đó, phản ánh dự lớn mạnh của hệ thống chính trị của bản thân nhà nước.

          Tuy nhiên, bước vào thời kỳ đổi mới, Pháp lệnh kế toán và thống kê đã bộc lộ nhiều hạn chế:

- Thứ nhất, dùng một Pháp lệnh (luật có giá trị pháp lý chưa cao) để điều chỉnh cùng một lúc hai lĩnh vực hạch toán tuy có những mối quan hệ, có những đặc điểm chung, song có nhiều khác biệt căn bản đã hạn chế nhiều sự quan tâm và điều chỉnh có tính chuyên biệt cho từng lĩnh vực hoạt động và có thể gây sự chồng chéo, thiếu tách bạch về tổ chức, chỉ đạo và quản lý cũng như hành nghề của cả hai lĩnh vực;

- Thứ hai, Pháp lệnh 1988 còn quá chú trọng vào khu vực kinh tế nhà nước, chưa có sự điều chỉnh thích hợp cho khu vực dân doanh, khu vực kinh tế tư nhân, cùng các thành phần kinh tế đa dạng trong điều kiện thị trường và do đó, vô hình chung đã chói buộc sự bùng phát của sự phát triển, khiến kế toán, thống kê không được coi trọng và sử dụng trong các khu vực khác của nền kinh tế.

- Thứ ba, trước tác động của cách mạng khoa học, kỹ thuật, các công cụ hỗ trợ kế toán, thống kê đã ngày càng phát triển, làm cho diện mạo, làm cho phương thức hạch toán hoàn toàn thay đổi. Điều đó tác động đến cả công tác hạch toán ban đầu, hệ thống tài khoản, hệ thống số sách (hình thức kế toán), báo cáo kế toán, công tác bảo mật và kiểm tra. Những vấn đề mới nảy sinh, cần được chế định, quản lý và mở ra cơ hội cho công nghệ thông tin thâm nhập sâu vào các chu trình kế toán, thống kê.

- Thứ tư, trong điều kiện hội nhập, cần phải hướng kế toán, thống kê vào việc tuân thủ các chuẩn mực và tiếp cận thông lệ quốc tế, đó là đòi hỏi bắt buộc để kế toán thống kê của Việt Nam tương thích với đòi hỏi của quá trình hội nhập kinh tế.

- Cuối cùng, do sự phát triển của đội ngũ, do tác động của đời sống, cần có chế định mới có mức độ cao hơn cho vấn đề hành nghề kế toán, kế toán viên, kế toán trưởng, Hội nghề nghiệp và vai trò của đại diện pháp luật của đơn vị kế toán cơ sở.

          Tất cả các hạn chế đó đã dẫn đến việc Chính phủ phải thành lập hai ban soạn thảo dự Luật Kế toán và Luật Thống kê. Năm 2003, Quốc hội CHXHCN Việt Nam đã thông qua và Chủ tịch nước đã ra lệnh công bố Luật Kế toán. Năm đó, Luật thống kê cũng được công bố. Như vậy, Luật Kế toán và Luạt Thống kê đã thay thế Pháp lệnh 1988, đánh dấu một bước tiến dài trên con đường phát triển của kế toán, thống kê.

          Hai mươi năm đã qua song giá trị pháp lý, hiệu lực to lớn trong đời sống kinh tế- xã hội giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới mà Pháp lệnh kế toán, thống kê đã đạt được vẫn được các nhà quản lý, anh chị em đồng nghiệp ghi nhớ. Pháp lệnh 1988 sẽ là dấu mốc không thể phai mờ trong lịch sử ngành luật Việt Nam cũng như trong lịch sử của nền tài chính Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Đình Hựu (Tạp chí Kế toán)
Tapchiketoan.com