Kế toán không chỉ là công cụ quản lý quan trọng, cần thiết cho tất cả các doanh nghiệp (DN) mà còn là một công cụ hữu hiệu đối với các cơ quan quản lý nhà nước. Do đó, nhà nước luôn quan tâm đến việc tổ chức bộ máy kế toán các DN và chế độ kế toán đồng nhất cho các ngành kinh tế. Từ những văn bản quy phạm pháp luật ban đầu như điều lệ, pháp lệnh Nhà nước đã ban hành Luật Kế toán, các chuẩn mực kế toán, chuẩn mực đạo đức nghề kế toán. Nhờ vậy, công tác kế toán ở các bộ, ngành, các tổng công ty, các tập đoàn, các DN…đã phát huy được tác dụng hạch toán phục vụ quá trình sản xuất kinh doanh theo đúng đường lối phát triển kinh tế của Đảng, Nhà nước ta. Tuy nhiên, công tác kế toán ở Việt Nam đang bộc lộ nhiều yếu kém, bất cập tình trạng vi phạm Luật Kế toán, vi phạm đạo đức nghề kế toán ngày càng có chiều hướng gia tăng.

Thực hiện đường lối của Đảng về phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, Nhà nước đã ban hành luật DN, Luật Đầu tư, các chính sách ưu đãi miễn giảm thuế…nên số lượng các DN ngày càng tăng. Theo thống kê, cả nước hiện có gần 250.000 DN, mỗi năm có thêm hàng chục ngàn DN mới ra đời. Việc quy hoạch, đào tạo, cung ứng đủ nguồn nhân lực kế toán chất lượng cho xã hội vẫn chưa có cơ quan nào chịu trách nhiệm, do đó, không theo kịp sự phát triển DN. Bên cạnh đó, mặc dù về mặt quản lý Nhà nước, có nhiều văn bản pháp quy điều chỉnh hoạt động này được ban hành nhưng các ngành, các cấp chưa thật sự vào cuộc.

Sự “bùng nổ” DN dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực kế toán cả số lượng và chất lượng. Có tình trạng, trong một DN tư nhân, chồng làm giám đốc, vợ là thủ quỹ, con là kế toán hoặc DN đi thuê người làm kế toán nên có một người làm thuê cho vài chục DN. Cũng có những tổ chức tổ chức dịch vụ kế toán nhưng chủ DN dịch vụ không có chứng chỉ hành nghề, kế toán viên không có chứng chỉ hành nghề; làm kế toán trưởng nhưng không có chứng chỉ kết oán trưởng. Nhiều DN tổ chức hạch toán không trụng thực, gian lận số liệu về doanh thu, chi phí hoặc làm theo ý ông chủ luôn làm số schs khai lỗ, âm thuế, công tác kê khai, quyết toán thuế không đảm bảo thời hạn quy định. Đặc biệt những vụ vi phạm pháp luật thuế, Luật Kế toán và đạo đức nghề nghiệp của người làm kế toán như mua hóa đơn GTGT, ghi gian dối số lượng hàng hóa, doanh thu, thực hiện mua bán hóa đơn…không phải là hiện tượng hiếm hoi mà xảy ra ở rất nhiều DN, gây khó khăn cho công tác quản lý thuế, thất thoát tài sản nhà nước, tốn kém cho các cơ quan pháp luật.

Luật Thuế GTGT áp dụng thống nhất cho mọi thành phần kinh tế, song do không tổ chức được công tác kế toán nên một bộ phận hộ sản xuất kinh doanh phải áp dụng phương pháp kế toán thuế, các DN làm không tốt công tác kế toán phải thực hiện việc ấn định thuế. Ngoài ra, do không thực hiện được công tác kế toán nên khi cung cấp dịch vụ cho khách hàng, không thực hiện việc cung cấp hóa đơn, làm khó khăn trở ngại cho việc mua hàng hóa, nguyên liệu và thiếu chứng từ hợp pháp để tính chi phí hợp lí, hợp lệ cho DN.

Đặc biệt, từ 1/7/2007, thực hiện Luật Quản lý thuế, các DN tự tính, tự kê khai, tự nộp, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về nghĩa vụ thuế thì càng đòi hỏi các DN phải có một hệ thống sổ sách, mẫu biểu, hạch toán kế toán minh bạch, rạch ròi để giúp cho DN phát triển sản xuất kinh doanh có hiệu quả, đồng thời, thực hiện tốt chính sách thuế. Nhưng việc hướng dẫn công tác kết oán của nghành Thuế cũng chưa kịp thời. Tuy nhiên, Mục 2, Điều 8 của Luật DN đã ghi: DN phải có nghĩa vụ lập sổ kế toán, ghi chép sổ kế toán, hóa đơn, chứng từ và lập báo cáo tài chính trung thực chính xác.

Sự yếu kém về công tác kế toán không chỉ diễn ra ở các DN mà ngay trong các ngành quản lý như ngành thuế thì nhiều nơi trình độ kế toán của những cán bộ công chức liên quan đến việc kiểm tra, quản lý DN cũng chưa đủ mạnh và đang rất thiêu những chuyên gia giỏi để truyền đạt cho đồng nghiệp cũng như chưa có đủ trình độ lý thuyết, kinh nghiệm thực tiễn về kế toán để kiểm tra phát hiện những gian lận của DN thông qua công tác kế toán hạch toán, bảng cân đối, bảng tổng kết tài sản…

Luật Quản lý thuế đề cao quyền và nghĩa vụ của DN. Các DN là người nộp thuế, là chụ thể chính phải chủ động kê khai, xác định nghĩa vụ thuế và nộp thuế đầy đủ, đúng hạn. Đồng thời, luật cũng quy định rõ quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan quản lý thuế, dó đó, cơ quan thuế giữ vai trò kiểm tra, giám sát để đảm bảo thu đúng, thu đủ, thu kịp thời tiền thuế vào NSNN trên tinh thần phải tuyên truyền, hỗ trợ tư vấn cho DN và phải tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra. Một số địa phương đã quan tâm bồi dưỡng kiến thức kế toán cho các DN với thời gian ba tháng như Cục Thuế TP. Cần Thơ, Cục thuế tỉnh Bạch Liêu, Cục thuế tình Hậu Giang…Cục thuế TP. Cần Thơ từ năm 2005 đến nay đã phối hợp với Hội Kế toán và Kiểm toán mở lớp bồi dưỡng cho 100% cán bộ thuế liên quan đến quản lý DN về kế toán DN vừa và nhỏ và cấp chứng chỉ kế toán trưởng cho số cán bộ này, đặc biệt, quan tâm đến số cán bộ công chức rút từ các xã, phường, thị trấn sau khi ủy nhiệm thu. Tuy nhiên, còn nhiều địa phương vẫn chưa tổ chức bồi dưỡng kế toán cho nội bộ cũng như cho các DN.

Trước yêu cầu nâng cao kiến thức về công tác kế toán và kinh nghiệm quản lý, TW Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam phối hợp với Tổng cục Thuế mở các lớp bồi dưỡng ngắn hạn kiến thức kết oán cơ bản cho cán bộ, công chức ngành thuế cả nước, do đó, các Cục thuế cần cử cán bộ công chức đi bồi dưỡng nhằm tạo ra sự chuyển biến tốt trong thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát của ngành thuế và hướng dẫn kế toán cho DN ngày càng đi vào nề nếp, đúng luật.

Trương Viết Hùng (Tạp chí Kế toán)

Tapchiketoan.com