Sự ra đời của KTNN năm 1994 là một dấu mốc lịch sử trong quá trình hoàn thiện hệ thống tổ chức của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Giờ đây, ta hãy nhìn lại sự kiện đó sau 14 năm với cái nhìn đương đại.

Chấm phá đôi nét về toàn cảnh kinh tế-xã hôi 1994

Cuộc cách tân vĩ đại của dân tộc được Đảng khởi xướng từ cuối thập niên 80 của thề kỉ XX . Trong dòng chảy tất yếu đó của lịch sử, nhiều thác ghềnh đã cản bước, nhiều hợp lực đã quy lại để chúng ta có những năm hào sảng khi bước vào thiên niên kỉ thứ 3. Mọi chuyển động đều có nguồn cội của nó, điều đó bao giờ và ở đâu cũng phải bắt đầu từ môi trường kinh tế-xã hội.

Vào những năm đầu của thập niên 90 của thế kỉ trước, đất nước thật sự đã chuyển mình. Chúng ta đoạn tuyệt dần với cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp để chuyển qua nền kinh tế thị trường.Về chính trị, khái niệm nhà nước pháp quyền XHCN, Nhà nước của dân,do dân và vì dân đã được nghiên cứu và những đặc trưng dị biệt của nó đã được khẳng định. Nhà nước pháp quyền chỉ có thể phát huy chức năng vốn có của nó, làm xương sống cho hệ thống chính trị, để vực đất nước qua đói nghèo, lạc hậu. Đó là lúc mà các định chế quản lý kinh tế, tài chính, tiền tệ được hoàn thiện hoặc được tạo dựng. Đó là lúc mà nhà nước cần có trong tay một hệ thống kiểm tra, kiểm soát đủ mạnh và hữu hiệu để đại diện cho quyền lực của dân, những chủ nhân đích thực làm chủ nền kinh tế luôn dao động và phát triển.

Vào những năm tháng ấy, những ai quan tâm đến nền kinh tế năng động một cách tỉnh táo đều thấy chúng ta cần một công cụ kiểm tra, kiểm soát kinh tế để thấy rõ thực trạng kinh tế, tài chính của đất nước, để giúp mọi chủ thể quản lý có thể nắm bắt những thông tin xác thực để hành xử, ra quyết định phù hợp

Khi tinh thần làm chủ (vốn là một hình thái ý thức) được đặt trên nền tảng chế độ sở hữu phù hợp (thể hiện qua sự hình thành của nền kinh tế đa thành phần) thì con mắt kiểm tra, kiểm soát vụt sáng.Và chủ thể quản lý tất yếu yêu cầu có công cụ để thực thi sự quan tâm đó thì sự xuất hiện của kiểm toán nhà nước(KTNN), sự ra đời của Kiểm toán độc lập, sự thay đổi vị thế và hoàn thiện hệ thống các cơ quan thanh tra, kiểm tra trở thành việc bức thiết không thể chối từ.

Ngoài ra,vào lúc đó, đứng đầu Chính phủ là ông Võ Văn Kiệt, một nhân cách lớn, một người phụ trách dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, đã ra quyết sách đúng đắn vào đúng thời điểm “đại thành”.

Thế là từ 11/7/1994, với nghị  định 70/CP,Chính phủ CHXHCN Việt Nam đã khai sinh KTNN. Đây là dấu mốc có tính lịch sử, không chỉ riêng đối với KTNN mà còn đánh dấu một bước sự hoàn thiện của hệ thống tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

Xu hướng công khai, minh bạch dân chủ hoá trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN

Sự xuất hiện của một chủ thể mới làm gia tăng năng lực và hiệu lực kiểm tra, kiểm soát vĩ mô đối với nền kinh tế chuyển đổi đang dần dần thị trường hoá còn nói lên nhiều khía cạnh khác. Đó là, khi bước vào thị trường,yêu cầu công khai, minh bạch hoá các quan hệ tài chính trở thành nhu cầu tự nhiên của mọi chủ thể tham gia thị trường. Họ cần có thông tin xác thực, đủ tin cậy về các mối quan hệ tài chính. Đó là các mối quan hệ giữa tổ chức, doanh nghiệp với người cấp vốn, người góp vốn; quan hệ giữa kẻ bán,người mua; quan hệ giữa chủ nợ, khách nợ; quan hệ trong liên doanh, liên kết; các mối quan hệ nội bộ; quan hệ giữa tổ chức, tập thể và cá nhân người lao động; quan hệ giữa đơn vị, tổ chức với nhà nước; quan hệ giữa các chủ thể trong nước với các chủ thể ngoài nước…Các quan hệ đó chỉ có thể được khai thông khi các chủ thể tham gia nắm được thực trạng tài chính của đối tác, có thông tin xác thực để chọn lọc và ra quyết định kịp thời, đúng đắn. Quy luật giá trị của nền kinh tế hàng hoá, thông qua các quan hệ khách quan và qua sự suy xét chủ quan của các nhà quản lý, đã và sẽ tác động tới mọi góc cạnh của nền kinh tế, dù là vĩ mô hay vi mô. Chỉ có điều, trong môi trường Nhà nước pháp quyền XHCN quản lý, thì mục tiêu, đường hướng của nền kinh tế quốc dân và sự phân phối hài hoà lợi ích sẽ được đảm bảo.

Trong bối cảnh đó, sự ra đời của KTNN ( cũng như của kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ) sẽ tiếp thêm làn gió mới cho những khát vọng công khai, minh bạch hoá nhằm đảm bảo mục tiêu dân chủ trong chiến lược “xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng,dân chủ và văn minh”.

14 năm minh chứng một quyết sách đúng đắn

Đối với lịch sử một dân tộc, 14 năm chỉ là một “chớp mắt của lịch sử”, song sau hơn một thập kỉ tồn tại, phát triển và lớn mạnh đã minh chứng cho một quyết sách đúng, chuẩn xác, kịp thời. Nếu có thể đặt một từ “giá như”, thì ta có thể mong đợi KTNN phải ra đời vào cuối thập niên 80 của thế kỉ trước. Nhưng xét cho cùng, khi nền kinh tế chuyển đổi phát triển, thì khái niệm “Nhà nước pháp quyền” dần dần chín trong nhận thức, khi xu hướng công khai, minh bạch, dân chủ hoá đã trở thành động lực khi nhà nước ta, Chính phủ ta đã hội đủ sự am tường, quyết tâm và cả lòng quả cảm muốn tiến công vào tiêu cực, thì sự ra đời của KTNN đúng là thời điểm “thập đại thành”.

Điểm qua sự hiện diện của KTNN trong 14 năm đầu “định danh, định vị”, xác lập trên hiện thực cơ chế, tổ chức, hoạt động, quy trình, quy phạm, chuẩn mực, phương pháp…ta thấy rõ, khi xây dựng một tổ chức đúng theo yêu cầu của khách quan thì tổ chức đó không thể không lớn mạnh.

Từ chỗ lúc đầu chỉ có 50-60 cán bộ, công nhân viên, đến nay đã có hàng ngàn người; từ chỗ chỉ có một cơ quan trung ương và 3 khu vực, nay đã có 9 khu vực đủ sức “phủ sóng kiểm toán” đến mọi ngóc ngách của nền tài chính công; từ chỗ các cuộc kiểm toán đều có tính làm thử để chiêm nghiệm đến chỗ tiến hành hàng loạt cuộc kiểm toán song song; từ chỗ kết quả kiểm toán được gói vào “hồ sơ mật” đến chỗ công bố rộng rãi cho bàn dân thiên hạ…đủ thấy quyết sách đó chuẩn xác đến mức độ nào. Đặc biệt đã xác định KTNN là cơ quan chuyên môn do quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, Tổng KTNN do Quốc hội bầu trực tiếp, đã thể hiện sự lớn mạnh vượt bậccủa KTNN mà mốc son là luật KTNN năm 2005 có hiệu lực từ 01/01/2006.

Bây giờ dưới ngọn cờ của Tổ quốc, có sự soi sáng và điều chỉnh của luật KTNN, đội ngũ kiểm toán viên nhà nước tự hào, tự tin, quyết chí đi tới để hy vọng đáp ứng sở nguyện của Đảng, của Nhà nước và của nhân dân.

Đôi điều suy ngẫm

Khi đã “tách khỏi” các hoạt động kinh tế tài chính một cách tương đối, KTNN(cũng như các chủ thể kiểm toán khác) có điều kiện để độc lập trong suy xét, đánh giá, kiểm tra và xác nhận các thông tin sản sinh từ đời sống kinh tế-xã hội. Khi đã được”hưu trí” để an dưỡng tuổi già, chiêm ngẫm lại những gì mà cơ quan mình, cá nhân mình trong sự hoà đồng tập thể đã làm được hoặc chưa làm được thì tự nhiên những “ông thợ giày” cũng có những phẩm chất của “ngài Gia Cát”.

Tôi không thể quên và cũng không muốn quên những ngày hào sảng cùng tập thể thân yêu của mình tạo lập nên những cơ sở đầu tiên cho KTNN. Tôi càng tự hào, càng vui thì càng ngẫm ra rằng: Tập thể của KTNN mới là quan trọng, cơ nghiệp của KTNN mà dân ta mong đợi, tin yêu mới là quan trọng. Còn anh, còn chị, còn ông, còn bà, dù là địa vị thấp cao, dù là tài năng cao thấp, thì cũng chỉ là yếu tố hợp thành của một tập thể, hơn nữa, cả một sự nghiệp. Cái thế của dân tộc đã là bà đỡ cho cái thế của cơ quan đã xốc dậy và nâng đỡ, chở che cả những người yếu kém. Và nhờ đó, chúng ta đã âm thầm tiến bước sau 14 năm đổi mới.

Mai đây, Chủ tịch nước sẽ tiếp tục gắn huân chương cho tập thể, cá nhân; Thủ tướng sẽ tiếp tục ban thưởng bằng khen của Chính phủ cho nhiều tổ chức, nhiều người…Đó là vinh hạnh, là niềm vui, ghi nhận sự góp sức của mỗi tập thể, mỗi con người cho sự nghiệp KTNN đang còn vươn tới. Chỉ có giấc thức của trí tuệ, sự suy ngẫm của trái tim và nhân cách của con người mới thấy rõ tầm ảnh hưởng, dấu vết và sự đáng chân trọng của tất cả những ai chuẩn bị cho bản thảo nghị định 70, cho những trang chuẩn mục, quy trình, của những giờ thuyết giảng sơ khai về kiểm toán, của sổ tay KTV Nhà nước, của những trang đề tài không kém phần trác tuyệt! Chỉ có mồ hôi, sự cực nhọc, sự suy nẫm ngày đểm trước hàng hàng con số ta mới thấy ánh sang long lanh của trí tuệ tập thể qua những kết luận kiểm toán vô tư, nghiêm cẩn!

Xin đừng đứng ngoài mà phê phán, khen chê! Hãy xắn tay áo, xông vào cuộc trường chinh của KTNN, chúng ta sẽ thấy KTNN đã và có thể làm gì cho sự thanh tao, sạch sẽ của các cơ quan hệ tài chính. Và chỉ có vậy, mới thấy cơ quan KTNN còn thiếu những gì khi muốn thực thi quyền và trách nhiệm của mình. Làm sao để các “cột mốc”pháp lý đủ làm hành lang an toàn cho hoạt động kiểm tra? Làm sao để chuẩn tắc hoá cho mọi thước đo phục vụ cho quản lí và điều hành kinh tế, phục vụ cho đánh giá và xác nhận của kế toán? Làm sao để mỗi công chức kiểm toán luôn tự hào về cơ nghiệp của mình, và làm sao để họ đủ tri thức, kinh nghiệm, bản lĩnh và đủ cả điều kiện để sống và làm việc an tâm, sáng tạo?

Bao nhiêu việc còn phải làm, bao nhiêu việc mới được bày ra, và còn bao nhiêu gian nan thử thách phía trước. Song với niềm tin của tập thể chúng mình, với sự trải nghiệm sau 14 năm thử thách cam go, nhất đinh KTNN của chúng mình sẽ vững bước đi lên, bất chấp gian truân.

Suy ngẫm sau 14 năm khai cuộc và troài lên, lòng cố nhân vui mừng khôn tả. Anh em mình hãy năm chặt tay mà đi tới...

PGS-TS Nguyễn Đình Hựu (Tạp chí Kiểm toán)
Tapchiketoan.com