TS. Hà Thị ngọc Hà 

CPA Việt Nam, Hội viên VACPA

Phó Vụ trưởng Vụ Chế độ Kế toán và Kiểm toán

1- Thực trạng

Hoạt động kiểm toán độc lập ở Việt Nam đã hình thành từ năm 1991. Sau 16 năm hoạt động hoạt động kiểm toán độc lập đã xác định được vị trí trong nền kinh tế thị trường, đã góp phần ngăn ngừa và phát hiện lãng phí, thực hiện công khai minh bạch BCTC, phục vụ đắc lực cho công tác quản lý, điều hành kinh tế - tài chính của doanh nghiệp và Nhà nước nhất là sau khi gia nhập WTO và thị trường chứng khoán phát triển.

Song hành với sự phát triển kiểm toán độc lập , Nhà nước đã không ngừng hoàn thiện hệ thống khuôn khổ pháp lý tạo điều kiện thuận lợi cho cho sự tồn tại và phát triển của hoạt động kiểm toán độc lập. Cụ thể Chính phủ đã ban hành 03 Nghị định về kiểm toán độc lập, Bộ Tài chính đã ban hành khoảng 25 quyết định, thông tư hướng dẫn về tiêu chuẩn, điều kiện thành lập và hoạt động của doanh nghiệp kiểm toán và của kiểm toán viên, về đăng ký và quản lý hành nghề kiểm toán, về quy chế kiểm soát chất lượng kiểm toán, về chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp kiểm toán, đã hỗ trợ sự ra đời của Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) và đặc biệt là đã xây dựng và ban hành hệ thống 38 chuẩn mực kỹ thuật nghiệp vụ cho hoạt động kiểm toán.

Thực tế cho thấy, hệ thống 38 chuẩn mực kiểm toán (CMKT) đã thực sự là cơ sở cho kiểm toán viên, các công ty kiểm toán kiểm tra, đánh giá các báo cáo tài chính một cách khoa học, khách quan, đồng thời là cơ sở cho việc chỉ đạo, giám sát, kiểm tra và đánh giá chất lượng dịch vụ kiểm toán, là cơ sở đào tạo, bồi dưỡng và thi tuyển kiểm toán viên. Việc ban hành hệ thống 38 CMKT Việt Nam đã đáp ứng yêu cầu cam kết của Việt Nam với các tổ chức quốc tế trong việc giải ngân vốn ODA và thực hiện các Hiệp định thương mại song phương, đa phương và gia nhập WTO.

Việc nghiên cứu, xây dựng Hệ thống CMKT Việt Nam được thực hiện từ năm 1996 dưới sự giúp đỡ của dự án EUROTAPVIET. Cơ sở xây dựng CMKT Việt Nam là dựa trên CMKT quốc tế có sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với điều kiện và thực tế phát triển hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam.

Tuy nhiên, hiện nay Hệ thống CMKT quốc tế đã thay đổi, việc phân loại các dịch vụ có liên quan đến hoạt động xác nhận thông tin cũng đã được phân loại lại  từ năm 2004 thành dịch vụ có đảm bảo và các dịch vụ liên quan. Theo đánh giá của một số chuyên gia của các tổ chức tài chính quốc tế (như WB, ADB,...) và thực tế đúng như vậy: Hệ thống CMKT Việt Nam ban hành từ năm 1999 đến 2005 đã bị lạc hậu, chưa được cập nhật kịp thời với Hệ thống CMKT  quốc tế đã thay đổi, do vậy phần nào ảnh hưởng đến độ tin cậy của các thông tin được kiểm toán trên cơ sở các CMKT chưa cập nhật.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra trước mắt là cần thiết phải cập nhật Hệ thống 38 CMKT Việt Nam cho phù hợp với Hệ thống CMKT quốc tế đã thay đổi và thực tế nền kinh tế thị trường Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ trong những năm qua nhằm đạt được sự công nhận của quốc tế về chất lượng  thông tin đã được kiểm toán, nhất là trong điều kiện các nhà đầu tư nước ngoài đang quan tâm đến đầu tư vốn vào thị trường tài chính, thị trường chứng khoán Việt Nam hiện nay cũng như sắp tới.

2- Kinh nghiệm quốc tế và chủ trương của Bộ Tài chính

 Kinh nghiệm quốc tế

Theo thông lệ quốc tế thì các tổ chức nghề nghiệp kế toán, kiểm toán quốc gia (Mỹ, Nga, Nhật, Úc, các nước Châu Âu, Châu Á...) sẽ căn cứ vào Hệ thống CMKT quốc tế do Liên đoàn kế toán quốc tế (IFAC) công bố để ban hành CMKT quốc gia.

Cụ thể:

+ Ở Trung Quốc, theo Điều 35 Luật Kế toán viên công chứng năm 1993: Hội nghề nghiệp là Viện kế toán viên công chứng Trung quốc (CICPA) được quyền ban hành các CMKT và các quy tắc đối với kế toán viên công chứng (CPA- Tương tự kiểm toán viên hành nghề của Việt Nam). Dự thảo các chuẩn mực và quy tắc này phải được Bộ Tài chính chấp thuận mới có hiệu lực thi hành.

+ Ở Malaixia, CMKT do Viện Kế toán viên công chứng Malaixia (Malaysia Institute of Certified Public Accountants - MICPA) soạn thảo và ban hành.

+ Ở Singapore, CMKT do Viện Kế toán viên công chứng Singapore (Institute of Certified Public Accountants of Singapore - ICPAS) ban hành.

+ Ở Hà Lan, CMKT do Viện kế toán viên đăng ký Hoàng gia Hà Lan (Royal Dutch Institute of Registeraccountant - NIVRA) ban hành.

Chủ trương của Bộ Tài chính

 Ở Việt Nam, từ năm 2005 trở về trước chưa có Hội kiểm toán viên hành nghề mà chỉ có Hội Kế toán Việt Nam (VAA)  thành lập từ năm 1994 nhưng thực chất là hội quần chúng của những người làm kế toán nên chưa đủ điều kiện thực hiện công việc này, hơn nữa theo Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành thì Bộ Tài chính có chức năng ban hành và công bố hệ thống CMKT. Vì thế Bộ Tài chính đã thành lập Ban soạn thảo, Tổ biên tập huy động sự tham gia của các kiểm toán viên và các công ty kiểm toán, các trường đại học, các nhà khoa học. Ban chỉ đạo, tổ soạn thảo đã nghiên cứu, soạn thảo và trình Bộ trưởng ký Quyết định ban hành từng nhóm chuẩn mực (mỗi nhóm bao gồm từ 4 đến 6 chuẩn mực). Sau 7 đợt ban hành, chúng ta đã có 38 CMKT Việt Nam như hiện nay.

Tuy nhiên, Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) đã chính thức được thành lập từ tháng 4/2005 . Sau 3 năm hoạt động và không ngừng phát triển, VACPA đã thực sự trở thành một tổ chức nghề nghiệp độc lập cho tất cả những người làm kiểm toán. VACPA hiện có 740 hội viên là những người hành nghề kiểm toán, có kinh nghiệm lâu năm về kỹ thuật hành nghề. Hiện tại VACPA đã được Bộ Tài chính uỷ quyền (theo Quyết định số 47/2007/QĐ-BTC) thực hiện một số công việc thuộc chức năng của Bộ theo Quy định tại Điều 33 Nghị định 105/2004/NĐ-CP) như:

+ Quản lý thống nhất danh sách kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán đang hành nghề kiểm toán độc lập; Xác nhận công ty đủ điều kiện hành nghề và công khai danh sách đó;

+ Thực hiện việc đào tạo và cập nhật kiến thức hàng năm cho KTV;

+ Thực hiện việc kiểm soát chất lượng dịch vụ kế toán, kiểm toán trong các doanh nghiệp kiểm toán.

Thực tế triển khai công việc của VACPA trong gần 3 năm qua đã chứng tỏ VACPA có đủ năng lực để thực hiện các công việc liên quan đến chuyên môn nghề nghiệp kiểm toán. Đây là cơ hội tốt để VACPA thể hiện năng lực là một Hội nghề nghiệp theo đúng nghĩa.

Bộ Tài chính thấy rằng, việc nghiên cứu, soạn thảo CMKT chủ yếu là hướng dẫn cho các kiểm toán viên hành nghề thực hiện các thủ tục và kỹ thuật kiểm toán nhằm kiểm tra và đánh giá các thông tin một cách trung thực và khách quan. Do vậy hơn ai hết, VACPA, hội viên là những người thực sự hành nghề sẽ có thuận lợi hơn trong việc nghiên cứu, soạn thảo và cập nhật các chuẩn mực nghề nghiệp (Có thể huy động được nhiều người tham gia, có khả năng sử dụng ngoại ngữ trực tiếp, có hiểu biết và kinh nghiệm thực tế thành thạo,...). Thông qua hoạt động tư vấn, hướng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ và kiểm tra, giám sát chất lượng hoạt động kiểm toán, VACPA đã giúp các doanh nghiệp kiểm toán và kiểm toán viên hành nghề nắm vững và tuân thủ các CMKT, đồng thời qua đó VACPA cũng tổng hợp được tất cả những điểm tồn tại, bất hợp lý cần bổ sung, sửa đổi trong các CMKT đã ban hành cho phù hợp với điều kiện của Việt nam. Trên thực tế, kiểm toán viên và đồng thời là hội viên của VACPA ở 4 công ty kiểm toán nước ngoài và ở 17 công ty là thành viên của các công ty kiểm toán quốc tế hàng năm đều phải tự cập nhật các qui định mới và bổ sung, sửa đổi trong các CMKT quốc tế theo yêu cầu bất buộc của các hãng kiểm toán quốc tế. Đây là lực lượng quan trọng hỗ trợ cho quá trình triển khai nghiên cứu, soạn thảo và cập nhật CMKT  phù hợp với Hệ thống CMKT quốc tế.  VACPA thực tế sẽ có nhiều kinh nghiệm soạn thảo văn bản vì nhiều lãnh đạo VACPA và các hội viên đã từng là thành viên Ban chỉ đạo và  tổ soạn thảo, đã trực tiếp tham gia nghiên cứu, soạn thảo và trình Bộ trưởng Bộ Tài chính ký Quyết định ban hành 38 CMKT Việt Nam, trong đó Ông Bùi Văn Mai - Chủ tịch VACPA, Vụ trưởng Vụ Chế độ kế toán và kiểm toán là Phó trưởng Ban thường trực Ban chỉ đạo nghiên cứu, soạn thảo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam.

Mặt khác, về phía Bộ Tài chính cũng có những khó khăn trong việc triển khai nghiên cứu, soạn thảo và cập nhật CMKT do không có nhiều người có kinh nghiệm hành nghề kiểm toán nên soạn thảo các thủ tục và kỹ thuật về hành nghề sẽ hạn chế hơn. Nếu thực hiện theo quy trình: Dịch chuẩn mực quốc tế ra Tiếng Việt làm cơ sở biên soạn cập nhật thì rất lâu về thời gian và thiếu tính thực tiễn,...

Xuất phát từ tình hình thực tiễn như đã nêu trên, Lãnh đạo Bộ Tài chính đã có chủ trương cần thiết phải cập nhật, ban hành lại Hệ thống CMKT Việt Nam phù hợp với Hệ thống CMKT quốc tế mới nhất. Đồng thời uỷ quyền cho VACPA nghiên cứu, soạn thảo, cập nhật Hệ thống CMKT Việt Nam phù hợp với CMKT quốc tế hiện hành, trình Bộ trưởng Bộ Tài chính (qua Vụ CĐKT) phê duyệt và ký quyết định ban hành. Đồng thời giao cho VACPA ban hành tài liệu hướng dẫn thực hiện các CMKT và tham gia ý kiến về xử lý các vướng mắc phát sinh khi thực hiện CMKT.

Điều kiện thực hiện chuyển giao:

- Về phía VACPA: Cần tăng cường hoàn chỉnh bộ máy, tăng thêm lực lượng chuyên trách, tổ chức các ban chuyên môn để đảm bảo tổ chức thực hiện việc cập nhật các CMKT Việt Nam hiệu quả với chất lượng cao nhất.

- Về phía Bộ Tài chính: Cử người của Vụ CĐKT và các Vụ liên quan tham gia Ban nghiên cứu, cập nhật thay đổi CMKT để hỗ trợ về trí tuệ và kinh nghiệm trong quá trình triển khai và thuận tiện cho việc xem xét, trình Bộ khi công việc hoàn thành. Đồng thời Bộ hỗ trợ Hội về kinh phí theo quy định.

Trên cơ sở chuyển giao dần các chức năng quản lý của Bộ Tài chính mà trước tiên là quản lý hoạt động hành nghề của kiểm toán viên và công ty kiểm toán, kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán, thực hiện việc cập nhật kiến thức hàng năm cho KTV và tiếp theo đây là nghiên cứu, cập nhật các CMKT cho phù hợp với thông lệ quốc tế và các nước trong khu vực. Đây cũng là trách nhiệm to lớn, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của VACPA trong vai trò quản lý nghề nghiệp chuyên nghiệp, phù hợp thông lệ quốc tế và có cơ sở thực tiễn để sớm được quốc tế công nhận.

 Việc đã và sẽ chuyển giao dần các công việc thuộc chức năng của Bộ Tài chính cho VACPA phải  thực hiện theo lộ trình phù hợp và phải có tính khả thi. Trong thời gian sớm nhất,  các nội dung công việc Bộ Tài chính đã và cần chuyển giao cho VACPA cho phù hợp với thông lệ quốc tế, (bao gồm cả việc tổ chức thi và cấp chứng chỉ Kiểm toán viên, xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kiểm toán, chấp thuận và không cho phép hành nghề kiểm toán…) phải được nghiên cứu để qui định rõ trong Luật Kiểm toán độc lập để phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn cơ quan quản lý nhà nước và Hội nghề nghiệp.

Trên thực tế điều kiện để chuyển giao công việc cập nhật, biên soạn CMKT cho VACPA đã khá chín muồi. Quá trình chuyển giao trên sẽ là cơ sở thực tiễn trong quá trình xây dựng Luật kiểm toán độc lập cũng như Việt Nam đàm phán với các tổ chức quốc tế và các nước để tạo ra sự thừa nhận của quốc tế trong hoạt động nghề nghiệp. Vấn đề này đặc biệt quan trọng vì Việt nam đang trong quá trình đàm phán Hiệp định khung về thừa nhận lẫn nhau trong hành nghề kế toán, kiểm toán với các nước trong khu vực ASEAN.

(Theo VACPA)