Theo hướng đó, bài viết này tập trung vào những vấn đề nổi cộm về tài chính và những đòi hỏi cùng những hướng đổi mới tổ chức kiểm toán Việt Nam góp phần lành mạnh hoá và nâng cao hiệu quả hoạt động tài chính trong giai đoạn mới này.

Những vấn đề cấp bách về tài chính - đối tượng trực tiếp của kiểm toán.

Làn sóng đầu tư nước ngoài vào Việt Nam đang dâng cao trong khi kiểm soát nội bộ đang bỏ ngỏ.

Sau 10 năm lưu hành Luật đầu tư nước ngoài (12/1987), năm 1997 đã từng được coi là  đỉnh điểm của đầu tư nước ngoài. Cũng sau đó 10 năm (2006) đầu tư nước ngoài đã vượt qua đỉnh điểm đó: so với 2005, vốn đăng ký 2006 đã tăng 24,2% đưa tổng mức vốn này được thu hút vào Việt Nam đạt 60,4 tỷ USD (1). Báo chí lúc này đã sử dụng đến các từ "tăng vọt", "ngoạn mục", "bất ngờ", …cùng với từ "xé rào của nhiều địa phương". Đến 2007, những bước "tăng vọt" và "bất ngờ" đó đã thành "làn sóng": tốc độ tăng mỗi tháng đều tăng đưa tổng mức đầu tư thực hiện trong 11 tháng đầu 2007 đạt 3.773 triệu USD, tăng 38,4% so với cùng kỳ năm trước, vượt 15% so với mức dự kiến của năm (2).

Tuy nhiên, theo nhận định từ Đoàn công tác của Bộ kế hoạch và đầu tư, sau chuyến làm việc với các địa phương thì công tác quản lý dự án sau khi cấp giấy chứng nhận đầu tư của nhiều địa phương chưa được chú trọng đúng mức; việc quản lý sau khi cấp giấy chứng nhận đầu tư của nhiều địa phương chưa đáp ứng được yêu cầu; hầu hết các địa phương không nắm được các tình hình thực hiện các dự án đầu tư nước ngoài nên không tổng hợp, báo cáo kịp thời các số liệu về thực hiện, không dự kiến được phần vốn tựhc hiện trong năm 2007 cũng như không đưa ra được danh mục một số dự án thực hiện vốn lớn trong năm, …(3). Lúc này từ "xé rào" năm trước đã được thay bằng từ " hậu kiểm bị bỏ ngỏ" … Đây là những vấn đề liên quan trực tiếp đến lựa chọn loại hình kiểm toán và thực hiện quy trình kiểm toán các dự án có vốn đầu tư nước ngoài.

Đầu tư từ ngân sách nhà nước: bài học cũ, nạn nhân mới.

Những dự án, chương trình đầu tư kém hiệu quả được đưa lên trên các mặt báo trong năm qua vẫn chủ yếu rơi vào những trường hợp sử dụng nguồn vốn từ Ngân sách nhà nước. Minh họa cho nhận định này, Saigontime đã dẫn chứng về sự phá sản của kế hoạch phát triển đàn bò sữa của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và đặc biệt là các dự án thuộc các địa phương quản lý và khẳng định: kinh nghiệm thất bại tương tự không thiếu… nhưng dường như không ai thực hiện… (4). Để góp phần giải quyết tính cố hữu của khuyết tật này, Kiểm toán Nhà nước với vị trí của một cơ quan chuyên môn do Quốc hội thành lập không chỉ tư vấn trong xét duyệt phân bổ ngân sách (đặc biệt giữa chia đầu tư với chi thường xuyên và giữa đầu tư cho các công trình trọng điểm của cơ sở hạ tầng với chi và bảo lãnh cho hoạt động kinh doanh) mà còn cần kết hợp gữa kiểm toán quyết toán với kiểm toán hoạt động của các dự án thuộc Ngân sách nhà nước.

Thị trường chứng khoán vẫn chao đảo, dư nợ vẫn quá thấp và vẫn còn tình trạng không kiểm soát được.

Nếu như bản thân tài chính đã là lĩnh vực nhạy cảm thì chứng khoán càng có tính nhạy cảm cao hơn. Tuy nhiên, dù nhạy cảm thế nào thì hoạt động tài chính cũng phải tôn trọng những nguyên tắc cơ bản như: có phương hướng, có mục tiêu, tôn trọng các quy tắc và có hiệu quả. Vì vậy, khi phát hành chứng khoán phải xác định cụ thể mục tiêu và quy mô vốn huy động cùng phương án sử dụng vốn có hiệu quả  nhất. Tuy nhiên, trong thực tiễn hiện nay không ít trường hợp doanh nghiệp coi việc phát hành không phải là một hoạt động huy động vốn thực sự, phổ biến là không có dự án cụ thể và khả thi, cũng không xem kiểm soát sử dụng đúng mục đích, đúng chế độ và có hiệu quả đồng vốn trong quan hệ với môi trường đầu tư nói chung là việc tối quan trọng sau phát hành.

Một vấn đề nổi cộm hiện này là dư nợ trái phiếu dù tăng trưởng rất mạnh nhưng vẫn quá thấp và vẫn gần như là "sân chơi riêng" của trái phiếu Chính phủ: sau 6 năm (2001 - 2006), dư nợ của các loại trái phiếu (trái phiếu chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương và trái phiếu doanh nghiệp) đã tăng nhanh từ 2,3% GDP năm 2001 lên 13,2% GDP năm 2006. Tuy nhiên, dư nợ trên vẫn còn quá thấp so với các nước trong khu vực như Thái Lan (58%), Malaysia (82%), Trung quốc (53%). Trong bức tranh chung về thị trường này, 2 chủ thể phát hành chính là kho bạc nhà nước (chiếm 64%) và ngân hàng phát triển (18%), các doanh nghiệp mới đạt 11%(5). Như vậy kênh dẫn vốn cho doanh nghiệp chủ yếu vẫn là từ nhà nước: hoặc nhà nước đi vay để cho vay. Rủi ro trong đầu tư vẫn chưa được chia sẻ giữa nhà nước với các chủ thể đầu tư khác.

Giá cả "nhảy múa", tài sản công còn lãng phí và bị đầu cơ do thiếu minh bạch.

Nếu như giá vàng "nhảy múc" đủ iểu từ "tăng phi mã" đến "rơi tự do" hay "nhẹ nhàng kiểu hình sin" làm cho thị trường vàng không còn "mặn mà" với nhà đầu tư cũ hay người tiêu dùng thì vũ điệu này lại ảnh hưởng không nhỏ đến quy trình kiểm toán các cơ quan thực hiện chức năng cung -  cầu vàng mà chủ yếu là nhập khẩu (mỗi năm hàng chục tấn, có năm lên 60 tấn) và các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu. Đặc biệt, sự "nhảy múa" của giá cả các loại  tiền tệ thể hiện qua lãi suất nội tệ và ngoại tệ càng phức tạp hơn và ảnh hưởng trên bình diện rộng hơn đến các khách thể kiểm toán. Thật khó kiểm soát và xác minh, đánh giá độ tin cậy, hợp lý, hợp pháp của các báo cáo tài chính trong các đơn vị khi có chênh lệch quá lớn (tới gấp đôi) giữa lãi suất cho vay nội tệ và lãi suất cho vay ngoại tệ. Chẳng hạn: lãi suất cho vay trung và dài hạn của các ngân hàng thương mại đối với nội tệ là 11,8 - 16,2%/năm nhưng đối với USD khoảng 6,0 - 7,8%/năm (6).

Trong thị trường chung, thị trường tiền tệ (kể cả vàng) lại liên quan trực tiếp đến các thị trường của các loại hàng hoá khac như dầu mỏ, điện năng, bất động sản, hàng tiêu dùng (trước hết là nông sản và thực phẩm) và tiền lương…Quan hệ giữa chúng là mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và đột biến khó lường. Những biến động về giá cả này không chỉ ảnh hưởng tới việc xác định rủi ro tiềm tàng trong kiểm toán Báo cáo tài chính mà còn đặt ra nhiều vấn đề khác trong tổ chức kiểm toán từ khả năng phán đoán của kiểm toán viên đến việc mở rộng loại hình và chức năng kiểm toán.

Khác với thị trường tiền tệ (kể cả thị trường vàng) và thị trường hàng hoá, thị trường đất đai hiện nay ở nước ta chưa hình thành rõ rệt nhưng cũng ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động của nhiều lĩnh vực (đặc biệt là lĩnh vực đầu tư) và nhiều doanh nghiệp (đặc biệt là các doanh nghiệp xây dựng và kinh doanh bất động sản). Tình trạng lãng phí và thiếu minh bạch (đặc biệt từ khâu qui hoạch); tình trạng "đắp chiếu" và gian lận trong các công trình xây dựng…cũng là những vấn đề nổi cộm và bức xúc trên các trang báo hàng ngày mà kiểm toán cũng không thể đứng ngoài cuộc.

Những suy nghĩ bước đầu trong đổi mới tổ chức kiểm toán trong tình hình mới.

Nâng cao khả năng phán đoán của kiểm toán viên qua cập nhật tốt hơn những vấn đề cấp bách.
 
Trong thực tế, cập nhật thông tin không phải là vấn đề mới, đặc biệt với Cơ quan Kiểm toán Nhà nước và các công ty kiểm toán lớn có bề dày kinh nghiệm: với những bản tin nội bộ, với những công trình nghiên cứu và các cuộc trao đổi tập huấn nghiệp vụ. Đây là những kinh nghiệm đáng quí cần phải phát huy và hợp tác tốt hơn giữa các công ty kiểm toán với vai trò của các hiệp hội với Cơ quan Kiểm toán Nhà nước. Tuy nhiên, trong các bản tin, vấn đề thường được quan tâm hơn là những văn bản pháp lý mới ban hành, những chuyên mục thông tin khác thường chưa được chú trọng. Hơn nữa, các bản tin và tạp chí, công trình đều mang tính định kỳ, trong khi công việc của kiểm toán viên luôn "quá tải"; tương tự, các cuộc tập huấn thường tập trung vào những công việc có tính quy phạm và bắt buộc, ít có tính gợi mở, kích thích khả năng phán đoán của kiểm toán viên. Để kích thích và nâng cao khả năng nhạy cảm và phán đoán có cơ sở khoa học của kiểm toán viên cần có sự tổng hợp, phân tích thông tin và trao đổi kịp thời với kiểm toán viên qua nhiều hình thức như sinh hoạt, trao đổi trong các lễ ra quân cho từng đợt, từng mùa kiểm toán, cập nhật và trao đổi qua website của từng đơn vị và của toàn Cơ quan Kiểm toán nhà nước và của từng hiệp hội…Chỉ trên cơ sở đó, kiểm toán viên mới có thể thường xuyên suy ngẫm, nghiên cứu, và phán đoán không chỉ rủi ro tiềm tàng trong cuộc kiểm toán đang thực hiện mà ngày càng nhạy cảm, năng động và tích luỹ để hình thành những ý kiến tư vấn cho cả khách thể kiểm toán và cho cả các cơ quan, đơn vị có liên quan.

Từng bước đa dạng hoá loại hình và lĩnh vực kiểm toán.

Chức năng xác minh và bày tỏ ý kiến là chức năng của bản thân hoạt động kiểm toán. Thực tiễn trong mỗi cuộc kiểm toán báo cáo tài chính hiện nay chẳng hạn, kiểm toán viên và các đoàn kiểm toán vẫn thực hiện xác minh tài liệu kết hợp điều tra thực tế. Trên cơ sở đó đưa ra những ý kiến đánh giá (kết luận kiểm toán) và tư vấn cho nhà quan rlý (thư quản lý). Bài viết này muốn đề cập tới chức năng tư vấn của kiểm toán viên và các tổ chức kiểm toán không chỉ trong hoạt động kiểm toán báo cáo tài chính mà còn với ý nghĩa rộng hơn: đó là chức năng tư vấn của các dịch vụ chuyên nghiệp (tư vấn thuế, tư vấn đầu tư, tư vấn chứng khoán…) và tư vấn pháp luật. Ở các nước, các loại dịch vụ này rất phát triển kể cả dịch vụ thu phí của các công ty  kiểm toán và dịch vụ công (chủ yếu của Kiểm toán nhà nước). Để thực hiện ht này với ý nghĩa một dịch vụ cần chuyên nghiệp hoá đội ngũ nhân viên. Ở nước ta, hoạt động này cũng được hình thành theo cả 2 hướng: tư vấn trong hoạt động kiểm toán (chủ yếu là tư vấn quản lý) và dịch vụ tư vấn độc lập của tổ chức kiểm toán (xây dựng dự án, xây dựng và triển khai hệ thống kiểm soát nội bộ…) Từ những vấn đề cấp bách về tài chính đã nêu và thực tiễn kiểm toán ở Việt Nam có thể thấy những trọng tâm trong hoạt động tư vấn của kiểm toán viên và các tổ chức kiểm toán bao gồm:

Thứ nhất, phát triển dịch vụ tư vấn cho các doanh nghiệp, các tổ chức lập và thực hiện các dự án đầu tư, dự án phát hành và sử dụng trái phiếu, dự án vay vốn và sử dụng vốn vay ngân hàng (nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ), xây dựng và triển khai các quy chế kiểm soát nội bộ với các dự án lớn và ở các doanh nghiệp lớn….

Thứ hai: tư vấn cho các cơ quan nhà nước, đặc biệt là Quốc hội trong việc xây dựng và ban hành các sắc luật và các văn bản có liên quan qua thực tiễn hoạt động kiểm toán và qua hiểu biết của kiểm toán viên. Đây là những vấn đề rất hữu ích không chỉ với Luật Kiểm toán độc lập, Luật Đăng kí tài sản…đang trong quá trình xây dựng đến các sắc luật đang chuẩn bị ban hành. Đồng thời với tư vấn cho các cơ quan xây dựng pháp luật, bản thân các cơ quan và tổ chức kiểm toán cũng phải tự xây dựng các văn bản pháp lý trước hết là các hướng dẫn, các quy trình kiểm toán cho từng đối tượng cụ thể.

Nếu như những nguyên lý, chuẩn mực kiểm toán mang tính ổn định tương đối thì tổ chức vận dụng nó trong từng thời kỳ, từng lĩnh vực,…cần mang cả tính nghệ thuật. Tính nghệ thuật đó đòi hỏi kiểm toán viên và các tổ chức kiểm toán cần có qui ước cụ thể về vận dụng chuẩn mực và xây dựng các qui trình kiểm toán cho từng đối tượng cụ thể đồng thời hiểu rõ đặc điểm và sự biến động của các đối tượng kiểm toán này trong điều kiện cụ thể. Bài báo này khái quát những vấn đề cấp bách trong đối tượng chung trực tiếp của kiểm toán và nêu suy nghĩ bước đầu trong đổi mới tổ chức kiểm toán phù hợp với những vấn đề cấp bách nói trên.

GS.TS Nguyễn Quang Quynh (ĐH KTQD)
(Tạp chí Kiểm toán)
Tapchiketoan.com

Tài liệu tham khảo:
(1) www.vir.com.vn
(2) www.mpi.gov.vn - Cục Đầu tư nước ngoài
(3) www.vneconomy.com.vn
(4) www.saigontimes.com.vn
(5)VnEconomy (6. 26/9/1007)
(6)Vietnamnet ngày 10/9/2007