1. Thực trạng hệ thống Chuẩn mực kiểm toán nhà nước.

Kiểm toán Nhà nước Việt Nam được thành lập năm 1994, trong điều kiện không có tổ chức tiền thân và kinh doanh kiểm toán ở Việt Nam mới được hình thành, hoạt động kiểm toán của kiểm toán Nhà nước trong giai đoạn đầu chủ yếu được thực hiện dựa trên các quy định hiện hành của Nhà nước và vận dụng các Chuẩn mực kiểm toán của INTOSAI (Tổ chức Quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao), ASOSAI (Tổ chức các cơ quan Kiểm toán tối cao Châu Á) và của IFAC (Liên đoàn Kế toán quốc tế); do các Chuẩn mực này thường mang tính định hướng và khuyến cáo chung, thiếu tính cụ thể khi áp dụng vào tình hình thực tế của mõi quốc gia nên các cuộc kiểm toán của kiểm toán Nhà nước được thực hiện dựa trên kinh nghiệm về kiểm tra kế tóan và thanh tra là chủ yếu (với đội ngũ Kiểm toán viên ban đầu được xét tuyển chủ yếu là đã có kinh nghiệm về công tác kiểm tra, thanh tra thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau trong nền kinh tế). Hạn chế của việc vận dụng này là các cuộc kiểm toán được thực hiện thiếu sự thống nhất về trình tự và các bước tác nghiệp; kiểm toán viên lúng túng khi tác nghiệp kiểm toán; báo cáo kiểm toán thiếu tính thống nhất, thể hiện dưới nhiều dạng mẫu  biểu, nhận xét và kết luận khác nhau; chất lượng và hiệu quả của hoạt động kiểm toán hạn chế và thiếu ổn định – đây chính là những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến kết luận và kiến nghị của Kiểm toán Nhà nước đôi khi chưa chính xác, chứa đựng nhiều sai sót và rủi ro, đồng thời thiếu cơ sở pháp lí để kiểm soát chất lượng và đạo đức hành nghề của kiểm toán viên nhà nước.

Để khắc phục tình trạng trên, từ năm 1996, Kiểm toán Nhà nước đã triển khai nhiều công trình nghiên cứu nhằm vận dụng các kinh nghiệmc ủa các nước và các khuyến cáo của INTOSAI, ASOSAI để xây dựng Hệ thống Chuẩn mực của KIểM TOÁN Nhà nước phù hợp với trình độ của Kiểm toán viên nhà nước, mức độ phát triển của Kiểm toán Nhà nước, đặc điểm, điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam và các thông lệ quốc tế. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, ngày 24/12/1999, Tổng Kiểm toán Nhà nước đã ban hành Hệ thống Chuẩn mực kiểm toán nhà nước theo Quyết định số 06/1999/QĐ-KTNN làm cơ sở cho việc ban hành các quy định trong tổ chức quản lý và thực hiện kiểm toán một cách thống nhất. Hệ thống Chuẩn mực được ban hành năm 1999 gồm 14 chuẩn mực và chia làm 3 nhóm, mỗi nhóm gồm các hướng dẫn và quy định riêng. Cụ thể:

• Nhóm chuẩn mực chung đưa ra các hướng dẫn về tính độc lập và yêu cầu về khả năng trình độ chuyên môn của các Kiểm toán viên làm cơ sở cho việc tuyển chọn, đào tạo và bồi dưỡng nhằm trang bị cho các kiểm toán viên những kiến thức chuyên môn cần thiết đáp ứng được công việc đòi hỏi chuyên môn cao. Đồng thời đưa ra các hướng dẫn về tính thận trọng và bảo mật nhằm tránh rủi ro và sai sót có thể có trong quá trình nhận xét, đánh giá và kết luận về các vấn đề kinh tế - tài chính của đối tượng kiểm toán.
• Nhóm chuẩn mực thực hành, đưa ra các hướng dẫn về các quy định và nguyên tắc cần tuân thủ cho các bước kiểm toán từ khâu lập kế hoạch, nghiên cứu đánh giá về hệ thống kiểm soát của đối tượng sao cho tiết kiệm thời gian, chi phí cho một cuộc kiểm toán trong khi kết quả kiểm toán hạn chế được các rủi ro và sai sót có thể có. Đưa ra các hướng dẫn về đánh giá các trọng yếu và rủi ro, các kỹ thuật thu thập bằng chứng làm cơ sở dẫn liệu đó trên cơ sở đó kiểm toán viên đưa ra các nhận xét, đánh giá, tránh suy luận mang tính chủ quan. Đồng thời đưa ra các hướng dẫn về việc kiểm tra và soát xét chất lượng kiểm toán đảm bảo sản phẩm của kiểm toán Nhà nước là các Báo cáo kiểm toán có chất lượng cao.
•  Nhóm chuẩn mực báo cáo đưa ra được các quy định cụ thể làm hướng dẫn về việc các Kiểm toán viên cần làm để lập các Báo cáo kiểm toán với nội dung và thể thức phù hợp theo yêu cầu của Kiểm toán Nhà nước đáp ứng các yêu cầu về quản lý.
• Hệ thống chuẩn mực chính là căn cứ pháp lý quan trọng để Kiểm toán Nhà nước ban hành các quy định, quy chế hoạt động và biểu mẫu báo cáo kiểm toán, đảm bảo việc điều chỉnh hoạt động kiểm toán đạt hiệu lực và hiệu quả cao. Đồng thời điều chỉnh các hoạt động của Kiểm toán Nhà nước, phương pháp nghiệm vụ do các kiểm toán viên thực hiện đi vào nề nếp, quy chuẩn hóa các công việc cần phải làm của một cụoc kiểm toán, làm cơ sở để đánh giá, so sánh và nâng cao chất lượng các cuộc kiểm toán, rút ngắn thời gian, tiết kiệm chi phí và giảm thiểu các sai sót, rủi ro trong hoạt động kiểm toán.

Hệ thống chuẩn mực kiểm toán Nhà nước được ban hành và thực hiện, bên cạnh những mặt tích cực đang phát huy tác dụng cũng còn tồn tại nhiều hạn chế cần phải nhanh chóng khắc phục. Cụ thể:

• Hệ thống chuẩn mực áp dụng hiện nay mới chỉ điều chỉnh một chức năng của kiểm toán Nhà nước là kiểm toán báo cáo tài chính, chưa có được một hệ thống các chuẩn mực để điều chỉnh các chức năng kiểm toán khác như kiểm toán hoạt động, kiểm toán tuân thủ. Trong khi đó đây là các loại hình kiểm toán tương đối phổ biến trên thế giới và đang đan xen trong hoạt động của Kiểm toán Nhà nước Việt Nam.
• Nhiều chuẩn mực của chúng ta được dịch từ các chuẩn mực quốc tế, chưa được Việt hóa hoặc hướng dẫn kỹ do đó rất khó hiểu, làm cho các kiểm toán viên lúng túng khi áp dụng như các chuẩn mực về lập kế hoạch kiểm toán, khảo sát hệ thống kiểm soát nội bộ, về trọng yếu và rủi ro kiểm toán. Hoặc có nữhng chuẩn mực bị trùng về nội dung như Chuẩn mực 08 về phân tích tình hình kinh tế và Chuẩn mực số 12 về kiểm tra, phân tích tổng hợp tổng quát báo cáo tài chính của đối tượng kiểm toán.
• Từ Chuẩn mực 01 đến Chuẩn mực số 15 còn có một số điểm tương đồng với các nước và quốc tế, riêng Chuẩn mực số 14 là rất khác biệt. Chuẩn mực này quy định về việc lập Báo cáo kiểm toán, tuy nhiên có nhiều điểm giống như là các quy định về việc xét duyệt quyết toán hàng năm về báo cáo tài chính.
• Hệ thống chuẩn mực này còn rất chung chung, không có các hướng dẫn cụ thể cho từng lĩnh vực các đối tượng kiểm toán khác nhau như các đơn vị hành chính sự nghiệp, các dự án đầu tư, các doanh nghiệp nhà nước, …, do đó khó áp dụng trong thực tiễn hoạt động kiểm toán. Kiểm toán viên chủ yếu vẫn dựa trên kinh nghiệm bản thân.

 Hệ thống chuẩn mực kiểm toán nhà nước ban hành năm 1999 đã có nữhng đóng góp tích cực trong việc nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt động kiểm toán, tăng cường hiệu lực của Kiểm toán Nhà nước, ..Tuy nhiên, hệ thống Chuẩn mực này cũng đã bộc lộ nhiều hạn chế bất cập cả về nội dung, thể thức cũng nưh những nguyên tắc điều chỉnh cụ thể. Để đáp ứng yêu cầu phát triển các loại hình hoạt động kiểm toán; mở rộng phạm vi, nâng cao chát lượng kiểm toán, tăng cường hiệu lực của Kiểm toán Nhà nước theo Luật Kiểm toán nhà nước và thích ứng với những đòi hỏi của quá trình hội nhập quốc tế, những thách thức khi thực hiện các cam kết gia nhập WTO của Việt Nam,… việc nghiên cứu định hướng giải pháp hoàn thiện Hệ thống Chuẩn mực kiểm toán nhà nước được đặt ra không chỉ mang tính cấp bách mà còn phải được thường xuyên thực hiện phù hợp với chiến lược phát triển của kiểm toán Nhà nước.