TS. Lê Quang Bính
Kiểm toán Nhà nước
Hội thảo ACCA ngày 25/9/2007

Khi Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường và trở thành thành viên chính thức của tổ chức thương mại thế giới - WTO thì vấn đề minh bạch hoá tình hình tài chính trong các quan hệ kinh tế nói chung và trong lĩnh vực tài chính công nói riêng trở thành một vấn đề bức xúc, có tầm quan trọng đặc biệt.

Kiểm toán Nhà nước (KTNN) với vai trò là cơ quan chuyên môn, thực hiện kiểm toán một cách độc lập các hoạt động quản lý và sử dụng tài chính công để: một mặt, ngăn chặn và phát hiện kịp thời các hành vi tham nhũng, lãng phí tài chính công nói chung và Ngân sách Nhà nước nói riêng; đưa ra các kiến nghị giúp các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ngăn chặn kịp thời các hành vi sai phạm này. Bên cạnh đó, kết quả kiểm toán của KTNN là cơ sở pháp lý quan trọng để giúp Chính phủ và các cơ quan, đơn vị của Chính phủ giải toả được trách nhiệm trước Quốc hội, trước công chúng về việc quản lý và sử dụng tài chính công. Các Báo cáo kiểm toán, Báo cáo thẩm định các chương trình dự án, Dự toán Ngân sách là cơ sở quan trọng để Quốc hội phê duyệt hoặc ra quyết định đối với Báo cáo Quyết toán Ngân sách hàng năm, các đề án, Dự toán Ngân sách của Chính phủ. Ngoài ra, trách nhiệm lớn nhất của Cơ quan KTNN trước công chúng là bảo đảm cho mọi đồng tiền của Ngân sách Nhà nước, mọi nguồn lực tài chính công phải được sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả cao nhất.

Hoạt động kiểm toán của KTNN bao gồm các tác nghiệp của kiểm toán viên khi thực hiện kiểm toán; hoạt động của các Đoàn, Tổ kiểm toán và hoạt động quản lý kiểm tra, kiểm soát của cơ quan KTNN về nguyên tắc phải dựa trên hệ thống các Chuẩn mực kiểm toán. Hệ thống Chuẩn mực trong hoạt động kiểm toán nói chung và Hệ thống Chuẩn mực của KTNN nói riêng có vai trò và tác dụng rất lớn, đó là:

-           Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán là đường lối, là thước đo giúp cho các kiểm toán viên hoàn thành trách nhiệm nghề nghiệp của mình trong quá trình kiểm toán.

-           Dựa vào Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán, tổ chức kiểm toán nói chung và KTNN nói riêng xây dựng quy trình, nội dung và tổ chức các cuộc kiểm toán đạt hiệu quả mong muốn.

-           Dựa vào Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán, KTNN có thể kiểm tra, kiểm soát một cách chặt chẽ các hoạt động kiểm toán của từng kiểm toán viên, của các Đoàn kiểm toán, Tổ kiểm toán, giảm thiểu rủi ro trong hoạt động kiểm toán của KTNN.

-           Đối với công chúng, Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán được xem là công cụ quan trọng nhất để soi xét, kiểm soát các hoạt động của kiểm toán viên nói riêng và cơ quan KTNN nói chung trên các mặt: quá trình thực hiện kiểm toán, tổ chức quản lý hoạt động kiểm toán của KTNN có hợp lý không? có chặt chẽ không? có đúng với các yêu cầu đặt ra của Hệ thống Chuẩn mực hay không? có bảo đảm tính khoa học và tính kinh tế trong việc sử dụng các nguồn kinh phí của ngân sách nhà nước cho hoạt động của KTNN hay không?...

-           Dựa vào Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán và mức độ tuân thủ chuẩn mực kiểm toán của các kiểm toán viên, Chính phủ, Quốc hội và công chúng có được mức độ tin cậy đối với các kết quả kiểm toán của KTNN và sự minh bạch hoá các thông tin tài chính công khai đã được kiểm toán của KTNN.

Sự tin tưởng của công chúng đối với kết quả kiểm toán của KTNN trước hết dựa trên cơ sở Hệ thống Chuẩn mực của KTNN có bảo đảm phù hợp với thông lệ quốc tế không? có đảm bảo tính khoa học hay không? và có thích hợp với khả năng kiểm tra, giám sát một cách độc lập các hoạt động quản lý và sử dụng tài chính công hay không?; thứ hai là kiểm toán viên nhà nước và cơ quan KTNN có tuân thủ đầy đủ Chuẩn mực đã ban hành hay không?

Sự giám sát của nhân dân về việc quản lý và sử dụng tài chính công của Chính phủ và các cơ quan, tổ chức quản lý và sử dụng tài chính công thông qua quyền giám sát tối cao của Quốc hội. KTNN là một công cụ của Quốc hội, của nhân dân để thực hiện các quyền năng này. Trong khi đó toàn bộ hoạt động kiểm toán của KTNN phải bám sát Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán trong hoạt động của KTNN.

Hiện nay, KTNN Việt Nam có 14 Chuẩn mực Kiểm toán được xây dựng và ban hành từ năm 1999, được chia ra thành các nhóm sau:

-           Nhóm chuẩn mực chung

1.         Độc lập khách quan và chính trực
2.         Khả năng và trình độ
3.         Thận trọng và tối mật

-           Nhóm chuẩn mực thực hành

4.         Lập kế hoạch kiểm toán
5.         Nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ
6.         Thu thập bằng chứng kiểm toán
7.         Đánh giá tính trọng yếu và rủi ro kiểm toán
8.         Phân tích tình hình kinh tế tài chính
9.         Chọn mẫu kiểm toán
10.       Kiểm tra và soát xét chất lượng kiểm toán
11.       Kiểm tra việc tuân thủ pháp luật và quy chế của đơn vị được kiểm toán
12.       Kiểm tra, phân tích tổng quát các báo cáo tài chính
13.       Kiểm toán trong môi trường xử lý dữ liệu bằng máy tính và thực hành kiểm toán bằng máy tính

-           Nhóm chuẩn mực báo cáo

14.       Báo cáo kiểm toán

Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán của KTNN năm 1999 được xây dựng dựa trên cơ sở các Chuẩn mực Kiểm toán do INTOSAI ban hành, có xem xét chọn lọc Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán của một số quốc gia trên thế giới như KTNN Cộng hoà Liên bang Đức, Mỹ, Anh… và các quy định pháp lý về hoạt động của KTNN theo Nghị định 70/CP năm 1994, cũng như thực tiễn môi trường hoạt động của KTNN Việt Nam tại thời điểm đó.

Sau khi KTNN ban hành Hệ thống Chuẩn mực KTNN thì ngay lập tức hoạt động kiểm toán của các kiểm toán viên, các Đoàn, Tổ kiểm toán nói riêng và sự quản lý, kiểm soát, hoạt động của cơ quan KTNN nói chung dần dần được chuẩn mực hoá theo những quy trình thủ tục nhất định. Thời gian, chi phí và chất lượng các cuộc kiểm toán của KTNN được kiểm soát ngày càng chặt chẽ, mức độ tin cậy các báo cáo kiểm toán ngày được khăng định.

Tóm lại, Hệ thống Chuẩn mực của KTNN ban hành năm 1999 đã có tác động rất to lớn đối với tác nghiệp kiểm toán của kiểm toán viên, đối với sự quản lý hoạt động kiểm toán của các cấp độ Tổ, Đoàn và cơ quan KTNN. Nhờ đó mà chất lượng các cuộc kiểm toán của KTNN ngày càng được nâng cao. Tình hình hoạt động quản lý, sử dụng các nguồn lực tài chính càng ngày được kiểm soát chặt chẽ hơn, niềm tin từ công chúng đối với cơ quan KTNN, đối với các báo cáo kiểm toán của KTNN ngày càng được tăng cường.

Tuy nhiên, Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán Nhà nước ban hành năm 1999 qua thực tế hoạt động kiểm toán đến nay đã bộc lộ những hạn chế nhất định, đó là thiếu đồng bộ; chỉ đề cập chủ yếu là kiểm toán báo cáo tài chính và một phần nào đó kiểm toán tuân thủ, hoàn toàn chưa đề cập đến kiểm toán hoạt động.

Luật KTNN ra đời đã xác định chức năng, nhiệm vụ quan trọng của hoạt động KTNN và kiểm toán tính kinh tế, tính hiệu quả của việc quản lý và sử dụng các nguồn lực tài chính công. Bên cạnh đó, theo luật KTNN thì địa vị pháp lý và phạm vi kiểm toán của KTNN đã có điều chỉnh theo hướng tăng cường và mở rộng rất nhiều. Mặt khác, Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán của INTOSAI đã được sửa đổi, điều chỉnh nhiều lần so với hệ thống chuẩn mực kiểm toán ban hành lần đầu năm 1992, là một thành viên của INTOSAI, KTNN Việt Nam cần phải sửa đổi Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán của mình đáp ứng các yêu cầu mới cũng như phù hợp với Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán của INTOSAI.

Quá trình cải cách hành chính và quá trình hội nhập WTO của Việt Nam đang làm thay đổi một cách có hệ thống cơ chế quản lý và điều hành tài chính công ở Việt Nam, đây là nhân tố có tác động quan trọng nhất tới hoạt động của KTNN trong những năm sắp tới và trong tương lai. Điều này đặt ra cho KTNN Việt Nam phải nhanh chóng sửa đổi điều chỉnh Hệ thống chuẩn mực kiểm toán để làm cơ sở điều chỉnh nội dung, quy trình, thủ tục kiểm toán.

Từ năm 2005 và sau khi Luật KTNN có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2006, cơ quan KTNN đã nỗ lực triển khai việc sửa đổi, hoàn chỉnh lại Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán của mình. Hàng loạt các đề tại được đặt hàng để nghiên cứu về Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán Nhà nước cho đến việc thành lập các bộ phận nghiên cứu, soạn thảo Hệ thống Chuẩn mực KTNN đã cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của vấn đề này đối với cơ quan KTNN Việt Nam.

Hiện tại, được sự hỗ trợ của các dự án GTZ, Dự án EC cũng như các chuyên gia trong và ngoài nước, KTNN đã có những bước tiến đột phá rất quan trọng trong việc xây dựng hệ thống chuẩn mực KTNN. Bước đầu đã thống nhất được quan điểm xây dựng, khung Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán (kết cấu và số lượng chuẩn mực), Dự thảo Hệ thống Chuẩn mực để hội thảo lấy ý kiến của các chuyên gia.

Nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của Hệ thống Chuẩn mực Hiểm toán đối với hoạt động kiểm toán của KTNN và đối với niềm tin của công chúng, cơ quan KTNN đang nỗ lực mọi mặt cho công việc này. Hy vọng trong thời gian tới, KTNN sẽ có Hệ thống Chuẩn mực đã sửa đổi, điều chỉnh phù hợp với INTOSAI, phù hợp với thông lệ quốc tế, phù hợp với quy định của Luật KTNN và thực tiễn quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường và hội nhập WTO của Việt Nam.

Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán đã được điều chỉnh và sửa đổi của KTNN Việt Nam được ban hành sẽ là cơ sở và điều kiện cho quá trình thực hiện kiểm toán của kiểm toán viên, của các Đoàn, Tổ kiểm toán với chất lượng tốt hơn. Sự quản lý kiểm soát của KTNN đối với hoạt động kiểm toán sẽ có hiệu quả cao hơn. Chất lượng, sự tin cậy của các báo cáo kiểm toán do KTNN công bố trước công chúng sẽ là thước đo đánh giá niềm tin của công chúng đối với cơ quan KTNN đối với việc quản lý và sử dụng tài chính công của các cơ quan Nhà nước.

Tapchiketoan.com