Năm 2007 kiểm toán nhà nước đã thực hiện kiểm toán chuyên đề về quản lý và sử dụng phí sử dụng đường bộ năm 2005, 2006 của Cục Đường bộ Việt Nam trong đó thực hiện đồng thời ba loại hình kiểm toán là kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ và kiểm toán họat động. Mặc dù kết quả bước đầu còn khiêm tốn nhưng cũng khẳng định vị trí không thể thiếu của kiểm toán hoạt động đối với việc kiểm tra đánh giá việc quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước trong hoạt động kiểm toán của Nhà nước.

+ Kết quả kiểm toán cho thấy mức thu phí hiện nay so với mục tiêu đặt ra là thấp, vì mục đích thu phí để tạo nguồn cho việc duy tu, sửa chữa đường bộ nhưng để đảm bảo duy tu đường bộ, nhu cầu vốn hàng năm cần tới 3.000 tỷ đồng, trong khi với mức thu phí hiện nay chỉ đạt trên 1.000 tỷ đồng, mới đáp ứng được 33% nhu cầu vốn.

+ Việc tổ chức thu phí hiện nay chưa thực sự hiệu quả, các trạm thu phí chủ yếu sử dụng hình thức thu phí thủ công, trong khi đố nếu á dụng công nghệ thu tự động có thể tăng thu, giảm biên chế, tăng tiền lương; cụ thể: so sánh việc áp dụng công nghệ thu tự động của Trạm thu phí Số 2 – Quốc lộ 14 (tỉnh Bình Phước) với việc thu phí thủ công cho thấy thu tự động tăng thu so với thu thủ công là 16%, trong khi tiền lương tăng 11% so với cùng kỳ năm trước.

+ So sánh kết quả thu pphí 6 tháng cuối năm của Trạm thu phí Số 2 – Quốc lộ 14 – tỉnh Bình Phước 2 năm 2005, 2006 cho thấy kết quả như sau:

+ Theo quy định hiện hành, kinh phí phục vụ cho hoạt động thu phí khoán cho Cục đường bộ Việt Nam là 15% trên tổng số thu. Kết quả kiểm toán cho thấy nếu sắp xếp lại biên chế, sử dụng đúng mục đích kinh phí và tiết kiệm chi thì có thể giảm tỷ lệ xuống dưới 15%, cụ thể: Định biên Cục giao cho các trạm thu phí ổn địng trong 3 năm (2004-2006) là 4.232 người nhưng số lao động thực tế năm 2006 chỉ là 3980 người. Mặc dù trong nhiều đơn vị thuộc Cục Đường bộ qua kiểm toán cho thấy sử dụng chưa đúng nội dung kinh phí phục vụ cho hoạt động thu phí như sử dụng kinh phí phục vụ hoạt động thu phí để chi hỗ trợ, thuê công an, chi kiểm toán báo cáo tài chính doanh nghiệp, chi quảng cáo…nhưng vẫn còn dư kinh phí chuyển năm sau (theo số liệu kiểm toán tổng số dư kinh phí chưa quyết toán năm 2006 chuyển năm 2007 là 2.500 triệu đồng).

+ Quĩ hiện đại hóa công nghệ thu phí hiện đang được tạo lập từ 5% số thu phí hàng năm (bắt đầu được trích lập từ năm 2003), qua kiểm toán cho thấy hiện tại chưa được sử dụng một cách kinh tế, có hiệu quả; cụ thể: số dư của Quỹ hiện đại hóa đến 31/12/2006 là 184.718 triệu động, trong khi Cục Đường bộ vẫn phải vay vốn đầu tư là một lãng phí cho NSNN. Việc áp dụng công nghệ thu tự động hóa đã có kết quả khá ưu việt vừa góp phần tăng thu, tiết kiệm chi cho NSNN, vừa thể hiện tính văn minh, tiện dụng cho các phưong tiện tham gia giao thông, nhưng việc triển khai hiện đại hóa của Cục còn đang quá chậm, đến nay mới hiện đại hóa được 4 trạm thu phí. Nếu với mức đầu tư hiện đại hóa cho một trạm khoảng 4 tỉ đồng (mức đầu tư bình quân của 4 trạm đã đầu tư) thì số dư của Quỹ hiện nay hoàn toàn đáp ứng nhu cầu vốn cho toàn bộ các trạm thu phí còn lại. Nếu những năm tiếp theo vẫn trích lập như hiện nay nhưng không có phương án sử dụng Quỹ hiệu quả thì sẽ lãng phí một nguồn lực tài chính đáng kể.

+ Cơ chế vay vốn đầu tư cho các dự án sửa chữa đường bộ trả nợ bằng nguồn thu phí chưa được quy định chặt chẽ, thiếu sự kiểm soát của các cơ quan có thẩm quyền (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Kho bạc Nhà nước). Việc xác định nguồn trả nợ cho dự án đầu tư bằng vốn vay và lập thuyết minh cân đối nguồn thu phí trả nợ cho các dự án chưa sát thực tế, một số dự án vốn vay phải kéo dài thời gian trả nợ, khoanh nợ hoặc xin giãn nợ, do vật đã làm tăng chi phí lãi vay, có dự án đã quá hạn trả nợ, ảnh hưởng đến mục tiêu của dự án. Qua kiểm toán, hầu hết các dự án đều phải trả lãi từ 30% đến 50% tiền vay, đã làm giảm hiệu quả đầu tư của dự án và tăng chi ngân sách nhà nước.

+ Toàn bộ số thu phí (trừ chi phí tổ chức thu) phải nộp ngân sách sau đó cấp lại để duy tu sửa chữa đường bộ nhưng Cục Đường bộ đã quyết định sử dụng nguồn kinh phí sửa chữa đường bộ để xây dựng mới là sai quy định của Luật NSNN (dùng kinh phí sửa chữa đường bộ cấp phát cho các dự án xây dựng mới chủ yếu là xây dựng mới cầu yếu với tổng mức đầu tư của các dự án là 354.306 triệu đồng, đã thanh toán đến hết niên độ ngân sách năm 2006 là 123.358 triệu đồng). Như vậy, Cục Đường bộ Việt Nam đã không thực hiện đúng mục tiêu chi NSNN theo dự toán đã được Quốc hội phê chuẩn, làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách.

        Qua phân tích kết quả kiểm toán nêu trên có thể cho thấy: để đạt được đúng mục tiêu, ý nghĩa của một cuộc kiểm toán hoạt động vẫn cần phải khắc phục một số điểm sau:

+ Việc xác định mức thu phí so với mục tiêu đề ra là thấp nhưng chưa kiến nghị được mức thu phí phù hợp do chưa tìm được bằng chứng xác thực để xác định mục tiêu của việc thu phí nhằm đáp ứng được bao nhiêu % nhu cầu vốn cho duy tu, sửa chữa đường bộ đồng thời chưa đánh giá được những tác động đến kinh tế, xác hội khi tăng mức thu phí.

+ Kết quả kiểm toán cho thấy việc tổ chức thu phí hiện nay chưa thực sự hiệu quả, tỷ lệ để lại tổ chức thu phí bằng 15% trên tổng số thu là cao nhưng chưa kiếm nghị được định biên phù hợp cho từng trạm thu phí khi áp dụng hình thức thủ công hoặc khi áp dụng hình thức tự động hóa, đồng thời chưa tìm được bằng chứng thuyết phục để xác địng tỷ lệ để lại khoảng bao nhiêu % trên tổng số thu là đủ để tổ chức và khuyến khích tăng thu, tiết kiệm chi phí.

+ Việc để dư Quỹ hiện đại hóa công nghệ thu phí là gây lãng phí nguồn lực tài chính, ngân sách nhưng chưa đưa ra được các phương án sử dụng Quỹ hiện đại hóa hiệu quả trong đó xác định hình thức, mức độ hiện đại hóa, số vốn cần đầu tư và hiệu quả kinh tế thu được của từng phương án làm cơ sở để có kiến nghị phù hợp

+ Việc vay vốn để duy tu, sửa chữa đường bộ trả nợ bằng nguồn thu phí nếu chỉ đề cập đến lãi vay cao để đánh giá tính kinh tế, hiệu quả sẽ chưa đầy đủ, mà cần phải xem xét thêm hiệu quả kinh tế, xã hội của việc đầu tư. Nếu hiệu quả kinh tế, xã hội lớn thì việc vay vốn (mặc dù phải trả lãi lớn) cũng cần phải được đánh giá một cách thỏa đáng.

          Kết quả kiểm toán tính kinh tế, tính hiệu quả, tính hiệu lực trong việc quản lý và sử dụng phí sử dụng đường bộ Việt Nam còn khiêm tốn nhưng đây thật sự là những kinh nghiệm bước đầu về kiểm toán hoạt đọng của Kiểm toán Nhà nước. Qua cuộc kiểm toán này cho thấy, để tiến hành một cuộc kiểm toán hoạt động đạt chất lượng tốt cần phải tập trung giải quyết một số vấn đề sau:

+ Việc lập kế hoạch kiểm toán cần phải đầu tư nhiều thời gian hơn các cuộc kiểm toán khác để hiểu rõ đơn vị được kiểm toán, xác định những nội dung có thể xem xét tính kinh tế, tính hiệu quả, tính hiệu lực nhằm xác định rõ mục tiêu, nội dung và cách thức tiến hành kiểm toán. Đồng thời xây dựng hệ thống mẫu biểu phù hợp với từng cuộc kiểm toán nhằm thu thập đủ thông tin phục vụ cho việc đánh giá, kết luận và phải xác định rõ cách thức tiến hành kiểm toán đối với từng nội dung kiểm toán để phổ biến, thống nhất cho tất cả các tổ kiểm toán cùng hướng tới mục tieu kiểm toán đã xác định.

+ Mỗi cuộc kiểm toán hoạt động cụ thể cần xây dựng một hệ thống tiêu chí riêng để đánh giá tính kinh tế, tính hiệu quả. Chẳng hạn đối với cuộc kiểm toán việc quản lý và sử dụng phí sử dụng đường bộ khi đặt ra nội dung kiểm toán mức thu phí hiện nay có phù hợp không, có thực hiện được mục tiêu không (xem xét tính hiệu lực của việc quản lý thu phí) thì phải xác định được mức thu phí phù hợp dựa trên mục tiêu của việc thu phí; hay xác địng việc tổ chức thu phí có hiệu quả hay không thì phải xât dựng được những mô hình thu phí để so sánh số thu, chi phí tổ chức thu…

+ Ngay từ lúc khảo sát lập kế hoạch kiểm toán phải thiết lập được sự phối hợp với các cơ quan quản lý có liên quan đến đối tượng kiểm toán để thu thập thông tin, bằng chứng kiểm toán cần thiết để đánh giá tính kinh tế, tính hiệu quả.

+ Việc thành công hay thất bại của các cuộc kiểm toán, nhất là kiểm toán hoạt động phụ thuộc nhiều vào nguồn nhân lực, bởi vậy để thực hiện kiểm toán hoạt động một cách có hiệu quả thì ngòai việc lựa chọn kiểm toán viên có nhiệt huyết, đạo đức nghê nghiệp thì cần phải tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ để kiểm toán viên nắm rõ đơn vị được kiểm toán, các nội dung cần đánh giá tính kinh tế, tính hiệu quả và cách thức tiến hành kiểm toán.

TH.S Hoàng Hàm