PGS.TS. Lê Huy Trọng
Kiểm toán Nhà nước
Hội thảo ACCA ngày 25/9/2007

1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc công khai kết quả kiểm toán.

 1.1 Công khai minh bạch tài chính ngân sách đòi hỏi phải công khai kết quả kiểm toán.

Minh bạch tài chính đóng vai trò quan trọng để đảm bảo bền vững tài chính. Minh bạch tài chính nâng cao tính trách nhiệm của người dân đối với việc sử dụng nguồn tài chính của Chính phủ và chất lượng quản lý tài chính. Minh bạch tài chính cũng tạo điều kiện cho công tác giám sát của các cơ quan Chính phủ, các tổ chức xã hội và cộng đồng nhân dân về việc phân bổ và chi tiêu các nguồn lực công của quốc gia và chính quyền địa phương. Không chỉ khuyến khích bền vững tài chính, minh bạch tài chính còn tăng cường hiệu quả quản lý tài chính công.

PGS.TS. Lê Huy Trọng - Kiểm toán Nhà nước

Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã chia minh bạch tài chính thành 3 cấp độ tuỳ theo mức độ mà công chúng có thể tiếp cận số liệu: Minh bạch nội bộ (dành cho cấp quản lý); minh bạch đối với các tổ chức nước ngoài; và minh bạch đối với công chúng.

IMF đưa ra các nguyên tắc minh bạch tài chính: Phân định rõ vai trò và trách nhiệm; Công bố rộng rãi thông tin; Lập dự toán, thực hiện, và báo cáo ngân sách công khai; Đảm bảo độc lập về tính trung thực và toàn diện.

Công khai tài chính ngân sách là việc cho phép các cơ quan, đơn vị, cá nhân được quyền tiếp cận các thông tin về tài chính ngân sách và tình hình thực hiện tài chính ngân sách tại các cơ quan có quản lý sử dụng nguồn lực công.

Hoạt động của KTNN nhằm xác nhận tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán ngân sách; đánh giá tính tuân thủ pháp luật, tính kinh tế, tính hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước. Với chức năng và vai trò của mình, hoạt động của KTNN là một phần tất yếu của quá trình công khai, minh bạch tài chính ngân sách.

1.2. Cơ sở lý luận công khai kết quả kiểm toán

- Các chuẩn mực lập báo cáo trong lĩnh vực Kiểm toán Chính phủ của Tổ chức Quốc tế các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) có nêu “Các ý kiến phải được kèm theo và công bố cùng với các báo cáo tài chính mà các ý kiến này có liên quan đến, nhưng các báo cáo kiểm toán hoạt động có thể đứng độc lập. Các ý kiến và báo cáo của Kiểm toán viên (KTV) phải được chính KTV đó trình bày cũng như chuẩn bị. Trong việc thực thi tính độc lập của mình, SAI phải có thể trình bày mọi trường hợp mà SAI phát hiện, nhưng đôi khi SAI có thu được thông tin mà vì lợi ích quốc gia thông tin này không thể công bố tự do được. Điều này có thể ảnh hưởng đến việc hoàn thành của báo cáo kiểm toán. Trong trường hợp này, KTV chịu trách nhiệm đối với việc xem xét nhu cầu để lập một báo cáo, có khả năng bao gồm tài liệu bí mật và nhạy cảm trong một báo cáo riêng không công bố”

- Công khai kết quả kiểm toán được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật như: Luật NSNN năm 2002, Luật Kế toán năm 2003. Điều 58, Luật Kiểm toán nhà nước quy định: “Báo cáo kiểm toán năm và báo cáo kết quả thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước sau khi trình Quốc hội  được công bố công khai theo quy định của pháp luật.”, Điều 59 quy định: “Báo cáo kiểm toán của từng cuộc kiểm toán sau khi phát hành được công bố công khai cùng với báo cáo tài chính theo quy định của Luật ngân sách nhà nước và Luật kế toán.”.

Đây là những căn cứ pháp lý đề KTNN xây dựng Quy trình công khai, hướng dẫn và thực hiện công khai kết quả kiểm toán.

1.3 Những vấn đề rút ra từ nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế

Qua việc khảo sát và nghiên cứu về công khai kết quả kiểm toán của  Kiểm toán Nhà nước ở một số nước có thể rút ra những bài học kinh nghiệm:

- Việc công khai kết quả kiểm toán là yêu cầu bắt buộc và được quy định rõ trong các văn bản quy phạm pháp luật. Công khai kết quả kiểm toán là một phần trong công khai tài chính ngân sách của các quốc gia.

- Bất cứ tổ chức, cá nhân nào cũng có quyền tiếp cận với các thông tin về kết quả kiểm toán theo quy định của pháp luật (trừ các thông tin thuộc bí mật nhà nước). Từ kết quả kiểm toán, công luận sẽ tạo áp lực đối với đơn vị được kiểm toán buộc họ phải chấn chỉnh các hoạt động của mình, đồng thời giám sát, kiểm tra lại hoạt động của KTNN.

- Việc công khai kết quả kiểm toán được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm cung cấp thông tin đến người sử dụng nhanh chóng và hiệu quả nhất như họp báo, phát hành ấn phẩm miễn phí hoặc bán với giá tượng trưng, đưa lên trang Web, …

2. Tác động của công khai kết quả kiểm toán đối với quản lý tài chính công        

Ngày 16 thỏng 8 năm 2006, và 05 tháng 9 năm 2007 KTNN đã tổ chức họp báo công bố công khai kết quả kiểm toán năm và hoạt động này sẽ được duy trỡ thường niên. Việc công khai kết quả kiểm toán có những tác động đối với quản lý tài chính công:

Thứ nhất, Kiểm toán Nhà nước cung cấp thông tin và phát hiện các hành vi lãng phí, kém hiệu quả trong quá trình chấp hành dự toán NSNN đã được Quốc hội quyết định. Thông qua hoạt động kiểm toán và công khai kết quả kiểm toán, Kiểm toán Nhà nước sẽ cung cấp thông tin về những đơn vị vi phạm chính sách, chế độ quản lý tài chính, ngân sách, giúp Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội giám sát và kiến nghị xử lý các hành vi  thất thoát, lãng phí, nhất là trong đầu tư xây dựng cơ bản có sử dụng vốn Nhà nước. Kiểm toán Nhà nước giúp Quốc hội quyết định dự toán NSNN, phân bổ ngân sách trung ương đúng đối tượng, đúng mục đích, bảo đảm chặt chẽ, hịêu quả và tiết kiệm; đồng thời, cũng giúp Quốc hội trong việc xem xét phê chuẩn quyết toán NSNN, kiến nghị xuất toán các khoản chi sai chính sách chế độ, điều chỉnh giảm dự toán của các bộ, ngành trung ương và địa phương.

Kết quả kiểm toán được công khai không chỉ là con số tăng thu, tiết kiệm chi hàng ngàn tỷ đồng cho NSNN, mà quan trọng và ý nghĩa hơn là thông qua hoạt động kiểm toán của KTNN đã giúp cho các Bộ, ngành ngăn ngừa những tiêu cực, lãng phí, thất thoát tiền của, tài sản; hoàn thiện hơn công tác quản lý của mình, đảm bảo sử dụng nguồn lực tài chính quốc gia một cách tiết kiệm và hiệu quả hơn; đồng thời cũng thông qua kết quả kiểm toán được công khai, KTNN đã cung cấp thông tin toàn diện, xác thực về tình hình quản lý tài chính và điều hành ngân sách của các cấp, các bộ ngành, các doanh nghiệp, ... cùng nhiều kiến nghị với Chính phủ, Quốc hội và các cơ quan thẩm quyền; góp phần sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý tài chính; tăng cường hiệu lực quản lý.