Xuất phát từ đặc điểm nghề nghiệp là kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ, kiểm toán hoạt động, tức là kiểm toán những kết quả của đơn vị được kiểm toán, các mặt trên qua một quá trình hoạt động, chứ không phải những việc chưa làm hay chưa thực hiện. Điều đó có nghĩa là khi kiểm toán, kiểm toán viên thực hiện nhiệm vụ kiểm toán phải thẩm tra, xem xét, phân tích để tìm ra các căn cứ làm náy sinh ra các kết quả của đơn vị được kiểm toán đã đạt được để tìm ra nguyên nhân và bằng chứng để so sánh với các  văn bản pháp luật và các chuẩn mực kiểm toán để rút ra kết luận một cách chính xác, trung thực, khách quan, để báo cáo cho cơ quan có thẩm quyền. Đó là một công việc cực kì phức tạp phải xử lý rất nhiều những mối quan hệ liên quan đến lợi ích Nhà nước, lợi ích đơn vị được kiểm toán, uy tín của cơ quan kiểm toán nói chung và danh dự của người kiểm toán viên nói riêng. Xử lý được một cách thấu tình đạt lý, minh bạch không những đòi hỏi người kiểm toán viên phải có đủ năng lực về chuyên môn mà còn phải có đạo đức nghề nghiệp trong sáng.

Đầu tiên,kiểm toán viên phải trung thành tuyệt đối với pháp luật. Trung thành với hiến pháp và pháp luật cũng có nghĩa là trung thành với Tổ quốc,với nhân dân. Điều đó đúng với chiến sĩ quân đội nhân dân là phải”trung với nước,hiếu với dân”. Đó là điểm then chốt để có được những phẩm chất khác của người kiểm toán viên. Điều đó đảm bảo cho kết quả kiểm toán được trung thực, khách quan.

Không ham tiền bạc, “tửu sắc”, làm công việc kiểm toán đụng chạm đến lợi ích của đơn vị được kiểm toán, nhất là khi đơn vị được kiểm toán có dấu hiệu hoặc đã rõ ràng phạm pháp. Cái giá phải trả cho những kẻ phạm pháp là rất nặng nề. Vì thế họ sẵn sàng bỏ tiền, gái đẹp để mua chuộc, mời vào những nhà hàng khách sạn sang trọng để nhậu nhẹt hòng làm bạn lung lay, mất bản lĩnh để bao che cho họ. Chỉ có những kiểm toán viên chân chính có bản lĩnh vững vàng mới không bị sự cám dỗ đó. Vì thế phải rèn luyện đức tính liêm khiết, chính trực, không bị tha hoá trước các cám dỗ. Thực tiễn cho thấy những kẻ phạm pháp không từ thủ đoạn nào hòng mua chuộc những người có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra, xét xử trong đó có KTNN.                                              
Tất nhiên đạo đức này không chỉ thể hiện lúc đi kiểm toán, tức là lúc thực thi nhiệm vụ mà phải là đạo đức thường trực của kiểm toán viên, phải giữ gìn hàng ngày và phải rèn luyện cho kì được trong bất kì trường hợp nào. Đó là chữ “Liêm” đáng ghi nhớ của một công chức nhà nước nói chung, của một kiểm toán viên nhà nước nói riêng.

Chân thật và thân ái: Điều này không những cần đối với đồng nghiệp, bạn bè, đồng đội, mà còn cần có ngay đối với những con người đang làm việc ở các đơn vị được kiểm toán. Không chân thật và thân ái sẽ không tạo dựng được sự hợp tác có lợi cho việc thực thi nghề nghiệp. Ngay cả khi kiểm toán viên phát hiện được một vấn đề gì đó ở đơn vị được kiểm toán, sự chân thật và thân ái không những sẽ giải toả được những vướng mắc, căng thẳng mà còn tạo được niềm tin dễ thuyết phục hơn đối với đơn vị được kiểm toán.

Cần mẫn, tận tuỵ, vô tư: Kiểm toán là một công việc nặng nhọc, phức tạp, đòi hỏi người kiểm toán viên phải cần cù chịu khó trong tự học tập nâng cao trình độ, năng lực của mình. Để có thể tìm kiếm được những bằng chứng xác thực cho các kết luận kiểm toán thì đòi hỏi người kiểm toán viên phải hết sức tận tuỵ với công việc, tận tuỵ với đồng đội và với những người liên quan đến đối tượng được kiểm toán. Những vấn đề tiếp cận được phải hết sức vô tư, khách quan, tất cả vì công việc chung, vì lợi ích chung. Có làm được như vậy, kết quả kiểm toán mới thực sự khách quan và trung thực. Đúng như Hồ Chủ Tịch dạy “Chí công vô tư”. Không thể thấy người ta yếu thế thì mình “rướn tới”, thấy người ta “cứng cựa” thì mình rút lui theo kiểu “mềm nắn, rắn buông”. Đó không phải là đạo đức, là bản lĩnh của người cách mạng, của Kiểm Toán viên nhà nước mà là của những kẻ cơ hội.

Tiết kiệm: Ai cũng biết rằng tiết kiệm là một nội dung của đạo đức Hồ Chí Minh, người cán bộ kiểm toán cũng phải biét tiết kiệm. Tiết kiệm trước hết là tiết kiệm thời gian. Công việc được giao phải tìm phương pháp tốn ít thời gian nhất nhưng đạt được kết quả cao nhất. Về mặt công tác và trong sinh hoạt, khi đi công tác tránh gây phiền hà, sách nhiễu gây tốn kém cho đơn vị được kiểm toán. Làm được như vậy thì không sợ “Há miệng mắc quai”, bản thân lại tập trung được trí tuệ, sức lực vào công việc.

Trên đây là một số ý kiến nêu lên để cùng thảo luận. Thực tế hiện nay có những hiện tượng ở đâu đó có chuyện dàn xếp kết quả kiểm toán, làm cho kết quả kiểm toán bị bóp méo, xuyên tạc; đó đây vẫn còn có những kiểm toán viên dễ dàng nhận sự “ưu ái” của đơn vị được kiểm toán…đều là trái với đạo đức kiểm toán viên.

Hơn lúc nào hết, “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, chúng ta cần phải ghi nhớ những dặn dò của người:

Phú quý bất năng dâm
Bần tiện bất năng di
Uy vũ bất năng khuất

Xin tạm dịch là:
Giàu sang không truỵ lạc
Nghèo túng không lay chuyển
Vũ lực không khuất phục

TS Trần Đức Quế (Tạp chí Kiểm toán)
Tapchiketoan.com