Bản chất của kiểm toán nội bộ

     Hiện có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm kiểm toán nội bộ trên thế giới. Theo các chuẩn mực hành nghề của Kiểm toán nội bộ do Viện kiểm toán viện nội bộ Hoa kỳ ban hành thì “ Kiểm toán nội bộ là một chức năng xác định độc lập, sắp đặt bên trong một tổ chức bên trong để xem xét, đánh giá các hoạt động, và được coi là một dịch vụ (sự hỗ trợ) đối với tổ chức”.

     Như vậy, theo định nghĩa trên, kiểm toán nội bộ là một loại hình kiểm toán có tổ chức mà có chức năng là đo lường và đánh giá hiệu quả của những viecẹ kiemsoát có tổ chức mà chức năng là đo lường và đánh giá hiệu quả của những việc kiểm soát khác và mang tính nội kiểm. Kiểm toán nội bộ là một bộ phận cấu thành, là bộ phận trọng tâm của hệ thống kiểm toán nội bộ, nó hoạt động theo những nguyên tắc của kiểm toán.

     Cụ thể, kiểm toán nội bộ có các nội dung hoạt động như sau:

-   Thứ nhất, thẩm tra các thủ tục kiểm toán đẻ xác định thích hợp và tính ưu việt của nó

     Mục đích của việc thẩm tra tính thích hợp của kiểm toán nội bộ để khẳng  định rằng hệ thống kiểm soát nội bộ vận hành đều đặn và có hiệu quả, đáp ứng mọi mục tiêu đã định trước. Việc thẩm tra đẻ phơi bày mọi hành vi gian lận, không bình thường và gây lãng phí với bản chất lặp đi lặp lại nhăm ngăn chặn và giảm thiểu chúng.

-    Thứ hai, kiểm tra tính trung thực và độ tin cậy của thông tin.

Kiểm toán viên nội bộ phải kiểm tra tính trung thực và độ tin cậy không chỉ cua bản thân các thông tin tài chính mà cả các hoạt động và phương tiện sử dụng để xác định, đo đạc phân loại và báo cáo các thông tin đó. Việc kiểm tra hệ thống thông tin này là cơ sở để khằng định các số sách và báo cáo tài chính chứa dựng các thông tin  chính xác, kịp thời và hữu ích.

-   Thứ ba, kiểm tra việc tuân thủ các chính sách, các quy định, các kế hoạch và các thủ tục hiện hành.

Các kiểm toán viên nội bộ phải kiểm tra các hệ thống nhằm xác định hoạt độngcủa các đơn vị có đảm bảo tuân thủ các chính sách thủ tục, luật pháp và các quy định mà có thể tác động quan trọng tới mọi hoạt động tổ chức. Tiếp nối với chức năng này, trong một số trường hợp và nếu được phép của ủy ban quản trị tối cao, các kiểm toán viên nội bộ đánh giá tính hợp lý và sự ưu tiên của các chính sách, quy định, kế hoạch trước khi đi đến việc xác định mức đọ tuân thủ.

-   Thứ tư, kiểm tra các phương tiện đảm bảo cho tài sản.

Các kiểm toán viên nội bộ phải kiểm tra các phương tiện được sử dụng để đảm bảo an toàn cho các tài sản nhằm tránh các dạng mất mát khac nhau. Mặt khác, kiểm toán viên nội bộ cần có những kiến nghị cho nhà quản lý để phòng ngừa các hoạt động bất hợp pháp xâm phạm tài sản của đơn vị, tổ chức.

-   Thứ năm, đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ và hiệu quả của các nguồn lực.

Kiểm toán viên nội bộ phải đánh giá chất lượng thực hiện các nhiệm vụ được giao. Việc thực hiện này liên quan đén các nhóm và các nhân viên đơn vị. Ở đây kiểm toán viên nội bộ không chỉ quan tâm đến việc các nhóm hay các nhân viên thực hiện công việc của họ một cách hiệu quả, tiết kiệm mà còn quan tâm đến việc thực hiện của họ có mang lại nhiều lợi nhuận cho doanh nghiệp không? Do công việc (đặc biệt là trong lĩnh vực kỹ thuật) rất đa dạng trong một tổ chức kinh tế nên để hoàn thành được nhiệm vụ trên, bộ phận kiểm toán viên nội bộ phải tuyển chọn được những người có trình độ nghiệp vụ tương xứng.

-   Thứ sáu, kiểm tra việc tuân thủ các mục tiêu đề ra đối với các chương trình hay các hoạt động nghiệp vụ.

Các kiểm toán viên nội bộ phải kiểm tra các hoạt động hay chương trình để xem xét kết quả thu được có phù hợp với mục tiêu đề ra hay không và các hoạt động, chương trình đó có được thực hiện theo kế hoạch đã định không. Bên cạnh đó, kiểm toán viên nội bộ cần trợ giúp cho những người lãnh đạo khi xây dựng các mục tiêu cho các chương trình bằng việc xác định xem những giả thiết, dữ liệu quan trọng có hợp lý không, những thông tin hiện thời có chính xác và có được sử dụng không và hệ thống kiểm tra kiểm soát có được thiết lập trong các hoạt động hay chương trình không.

-   Thứ bảy là nghiên cứu, phát hiện, dự báo các rủi ro có thể xảy ra trong động của đơn vị,góp phần ngăn chặn, xử lý các rủi ro. KTNN là tổ chức nội kiểm, am hiểu mọi đặc trưng của quản lý và hoạt động của đơn vị, do đó có điều kiện và phải coi trọng nhiệm vụ phát hiện, ngăn ngừa, xử lý rủi ro là một trong những nhiệm vụ ưu tiên, nhằm đảm bảo sự ổn định phát triển bền vững.

-    Thứ tám, các nhiệm vụ đặc biệt  khác khi lãnh đạo đơn vị giao phó.

Ngoài các chức năng trực tiếp, kiểm soát viên nội bộ có thể được giao thêm những nhiệm vụ có ích cho Ban giám đốc. Một số ví dụ về các nhiệm vụ đặc biệt giao cho kiểm soát viên nội bộ là: điều tra về cá nhân, đại diện cho Ban giám đốc hoặc giám sát cho cuộc thỏa thuận, tham gia vào các chương trình đào tạo của đơn vị…

Như vậy kiểm soát viên nôi bộ là sự hỗ trợ cho các nhà quản lý ở mọi cấp đệ họ tiến hành công tác quản lý hiệu quả hơn. Các kiểm toán viên nội bộ luôn cố gắng xem xét các vấn đề như thể bản thân họ là những  người chủ và vì thế hộ trực tiếp tìm kiếm các bằng chứng cần thiết cho giải pháp đối với các vấn đề về quản lý. Trọng tâm ở đây là hiệu quả và hiệu năng cuối cùng của quản lý. Kiểm toán viên nội bộ cố gắng đại diện cho chủ sở hữu trong tình huống khi hạn chế về thời gian và sức lực đã không cho phép cả những chủ sỡ hữu lẫn các nhà quản lý có trách nhiệm tiếp xúc trực tiếp với các khía cạnh cụ thể của đối tượng kiểm toán. Hay nói theo một cách khác,chức năng kiểm toán nội bộ sẽ giúp cho các nhà quản lý có thể chuyên tâm vào công việc đưa ra những quyết định đúng đắn mà không phải dành một phần thời gian và sức lực vào công việc kiểm toán nội bộ.

Vai trò của kiểm toán nội bộ

Kiểm toán nội bộ là một chức năng quản lý đã được xây dựng, phát triển từ lâu và cho đến năm 1940 xuất hiện khái niệm kiểm toán nội bộ. Từ đó đã có sự lớn mạnh nhanh chóng trong việc áp dụng kiểm toán nội bộ vào công việc quản trị doanh nghiệp. Các đơn vị kinh tế cơ sở phát hiện ra rằng hệ thống kiểm toán nội bộ là phương tiện quản lý hiệu quả và ngày nay nó đã tìm được chỗ đứng vững chắc trong các cơ quan chính phủ, các đơn vị sản xuất kinh doanh lớn nhỏ tại nhiều quốc gia trên thế giới. Với sụ lớn mạnh của các loại hình doanh nghiệp trong một vài thập niên gần đây, tầm quan trọng của kiểm toán nội bộ cũng được nâng cao một cách tương ứng làm cho nó trở thành một yếu tố chính trong việc thiết lập chất lượng kiểm tra nội bộ của doanh nghiệp và sự lớn mạnh đó đã đóng góp một cách đáng kể vào sự phát triển của ngành kiểm toán đương thời. Học viện kiểm toán viên nội bộ (IIA) là cơ quan chuyên môn độc lập được thành lập ở hai bờ Đại Tây Dương ( Pháp và Mỹ) và được chia thành rất nhiều viện tại nhiều nước trên thế giới cũng phần nào nói lên nhu cầu bức xúc của việc nghiên cứu, đào tạo, bồi dưỡng và cấp chứng chỉ cho việc kiểm toán viên nội bộ (CIA).Sự công nhận kiểm toán nội bộ cũng được khẳng định ở kiểm toán viên độc lập: Họ thừa nhận kiểm toán nội bộ là công cụ hiệu quả và là sự bổ sung cần thiết cho công việc ngoại kiểm luôn luôn khuyến khích khách hàng của mình thiết lập kiểm toán nội bộ. Hơn nữa, với việc kiểm toán báo cáo tài chính theo các cách tiếp cận dựa trên rủi ro thì công việc kiểm toán sẽ được giảm bớt nếu như đơn vị có hệ thống kiểm soát nội bộ hiểu quả. Đối với các đơn vị, kiểm toán nội bộ đem lại cho nhà quản lý cấp cao cái nhìn quán xuyến đối với mọi hoạt động đã và đang diễn ra; khi những người chủ sở hữu hoặc quản lý không có thời gian và sức lực cộng với chuyên môn cho việc kiểm tra, kiểm soát độc lập thì các kiểm toán viên nội bộ sẽ giúp họ để họ tập trung được nhiều hơn vào quá trình đưa ra các quyết định quản lý. Trong hệ thống kiểm tra tài chính Nhà nước, hệ thống kiểm toán nội bộ trong các cơ quan hành chính sự nghiệp và các tổ chức kinh tế Nhà nước giữ vai trò hết sức quan trọng.Do loại hình chủ yếu kiểm toán hoạt động  và khác với kiểm toán Nhà nước, kiểm toán nội bộ được đặt tại các đơn vị cơ sở nên giúp sớm phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi tiêu cực, gian lận trong quản lý và điều hành các hoạt động kinh tế, tài chính, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản, nhân lực, tiền vốn và hạn chế lãng phí, tham nhũng;nâng cao hiệu quả hoạt động và hiệu năng quản lý; hoàn thiện và đổi mới phong cách làm việc tại các cơ quan, đơn vị vốn là đối tượng bắt buộc của KTNN.Ở nhiều quốc gia, kiểm toán nội bộ ở các cơ quan hành chính, tổ chức sự nghiệp công và các doanh nghiệp Nhà nước được coi là cánh tay nối dài của các cơ quan kiểm toán tối cao.

Định hướng phát triển kiểm toán nội bộ

Kiểm toán nội bộ ra đời xuất phát từ nhu cầu quản lý và nó phát triển mạnh mẽ trong nền kinh tế thị trường. Kiểm toán nội bộ được thiết lập để phục vụ trước hết và chủ yếu cho các cấp lãnh đạo trong một một tổ chức để đạt được tiinhs hiệu năng, tính kinh tế và tính hiệu quả khi hoàn thành nhiệm vụ và trách nhiệm tương ứng của họ .đang trong quá trinh phát triển nền kinh tế thị trương định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập vơi kinh tế trong khu vực và quốc tế ;quá trình phát triển đó tất yếu nảy sinh nhu cầu về hình thành kiểm toan nội bộ trong các doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp và cơ quan chính phủ để phục vụ tronh công tác quản lý, sử dụng các nguồn lực bảo đảm hiệu quả của các hoạt động .Để kiểm toán nội bộ thực sự phát huy được hiệu quả vốn có của nó trong công tác quản lý kinh tế, tài chính,tiếp tục phat huy được những kết quả đã được, dần dần khắc phục các nhược điểm đă nảy sinh ;định hướng chiến lược cho việc phát triển kiểm toán nội bộ ở việt nam cần tập trung vào các nội dung sau:

-   Thứ nhất :Việc phát triển kiểm toán nội bộ ở Việt Nam là sự cần thiết tất yếu, này cầng trở nên quan trọng vì nhu cầu của bản thân hoạt động quản lý , cơ chế tự chịu trach nhiệm , công khai, minh bạch trong quản tài chính , ngân sách ;sự cạnh tranh khốc liệt trong nền kinh tế thị trường ;trong bối cảnh nhà nước tăng cường phòng chống tham nhũng ,tiết kiệm , chống lãng phí . Việc phát triển đó phù hợp với định hướng trong luật KTNN về trách nhiệm của các cơ quan , tổ chức quản lý, sử dụng ngân sách , tiền và tài sản nhà nước “Tổ chức kiểm toán nội bộ theo quy định của pháp luật để bảo vệ tài sản ;đánh giá về chất lượng và độ tin cậy của thông tin kinh tế , tài chính ;về chấp hành pháp luật , chế độ chính sách nhà nước và các nội quy, quy chế của đơn vị ”.

-   Thứ hai :Việc phát triển kiểm toán nội bộ  được thực hiển  không những đối với doanh nghiệp  thuộc tất cả các thành phần kinh tế mà cần phải phát triển trong cả lĩnh vực tài chính công ,đối với các cơ quan, đơn vị , tổ chức quản lý , sử dụng ngân sách, tiền , tài sản nhà nước. Định hướng này phù hợp với thông lệ của nhiều nước trên thế giới .

-   Thứ ba: Việc phát triển kiểm toán nội bộ phải đặt trong mối quan hệ với phát triển hệ thống kiểm soát nội bộ . Cần phải nâng cao nhận thức về kiểm soát nội bộ,đặt biệt là nhận thức của các nhà lãnh đạo về kiểm soát nội bộ;thiết lập môi trường kiểm soát nội bộ thuận lợi cho sự phát triển của kiểm toán nội bộ.

-   Thứ tư : Phát triển kiểm toán nội bộ trong mối quan hệ với phát triển Kiểm toán Nhà nước và Kiểm toán độc lập.Kết quả hoạt động của kiểm toán nội bộ là cơ sở, căn cứ tài liệu quan trọng cho hoạt động của Kiểm toán nhà nước ,Kiểm toán độc lập .hoạt đông kiểm toán nội bộ có hiệu lực ,hiệu quả sẽ bao trùm được các lĩnh vực hoạt động của đơn vị ,mà Kiểm toán nhà nước ,Kiểm toán độc lập không thể với tới :giảm các rủi ro kiểm soát và công việc các hoạt động ngoại kiểm .Kiểm toán nội bộ tại các đơn vị là cánh tay nối dài của kiểm toán nhà nước;Kiểm toán Nhà nước có trách nhiệm hướng dẫn , chỉ đạo nghiệp vụ đối với Kiểm toán nội bộ .

-   Thứ năm: Phát triển kiểm toán nội bộ trong bối cảnh tăng cường quản lý nhà nước và hội nghề nghiệp đối với kiểm toán nội bộ và thực hiện Luật kế toán, Luật Kiểm toán nhà nước, Luật NSNN. Nhà nước ban hành các văn bản hướng dẫn, định hướng phát triển kiểm toán nội bộ; hội nghề nghiệp ban hành chuẩn mực, quy định chuyên môn nghiệp vụ kiểm toán nội bộ, đào tạo, cấp chính chỉ nghề nghiệp kiểm toán viên nội bộ.

-   Thứ sáu: Việc hình thành và phát triển kiểm toán nội bộ phải trên cơ sơ nguyên tắc khách quan. Việc hình thành kiểm toán nội bộ phải xuất phát từ yêu cầu nội tại của công tác quản lý đơn vị, hoạt đọng của kiểm toán nội bộ tuân thủ các chuẩn mực và hướng dẫn về hoạt động kiểm toán nội bộ.

-   Thứ bảy: Phát triển kiểm toán nội bộ trong mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích kiểm toán nội bộ có thể đem lại và chi phí để duy trì hoạt động của nó. Các cơ quan cần phải cân nhắc kỹ vấn đề này khi quyết định thành lập kiểm toán nội bộ nhăm mang lại hiệu lực và hiệu quả cho quản lý và quản trị đơn vị, tránh hình thức, phô trương và lãng phí nguồn lực vốn còn hạn hẹp của mình.

Vài ý kiến trên đây nhằm gợi ra những cách nhìn mang tính bản chất, thực sự cầu thị và khách quan, không nên quá đề cao hay là hạ thấp kiểm toán nội bộ. Cần nhìn nhận kiểm toán nội bộ như bản thể vốn có của có, để từ đó lựa chon cách sử dụng có hiệu quả, mang lại nhiều lợi ích cho mọi chủ thể quản lý, trước hết là các nhà quản lý, quản trị các đơn vị cơ sở.

 PGS.TS.Nguyễn Đình Hựu - Tạp chí kiểm toán