+ Tính chuyên trách của HĐND còn ít, kiến thức, kỹ năng của đại biểu về giám sát KH&NS chưa đáp ứng yêu cầu. Thành phần HĐND nguyên về đảm bảo cơ cấu đại diện cho các thành phần (dân tộc, tôn giáo, công chức, nông dân…), mặt bằng trình độ chung của đại biểu HĐND không đồng đều. Hơn nữa, hầu hết các đại biểu đều kiêm nhiệm các công tác của Đảng hoặc của chính quyền đoàn thể. Vì vậy, bố trí thời gian để hòan thành nhiệm vụ người đại diện của dân, đảm bảo tính khách quan độc lập trong giám sát KH&NS hoặc đưa ra được những quyết định có tính chất chiến lược của địa phương là hết sức khó khăn. Tại cấp tỉnh còn có một số cán bộ HĐND chuyên trách am hiểu về KH&NS hoặc có chuyên viên văn phòng giúp việc, nhưng tại cấp huyện và cấp xã không có những cán bộ này, dó đó đôi khi việc phân bổ, giám sát KH&NS mang tính hình thức. Ngay cả tại cấp tỉnh, do chênh lệch về trình độ nên đại biểu phụ thuốc rất lớn vào ý kiến của các ban chuyên môn của HĐND. Nhiều lúc, sự phê duyệt hay giám sát của HĐND thực chất là ý kiến của các ban chuyên môn HĐND.

+ các tài liệu UBND gửi cho HĐND thẩm tra và phê duyệt KH&NS thường chậm và thiếu thuyết minh rõ ràng, dễ hiểu. Theo quy định, các tờ trình, báo cáo của UBND trình HĐND cần phải đảm bảo gửi trước kỳ họp cho các đại biểu trong một khoảng thời gian nhất định trước kỳ họp. Trên thực tế, điều này đã không được tôn trọng. Vì vậy, để thẩm tra kỹ lưỡng về tính hợp hiến, hợp pháp và nội dung qui trình của văn bản là rất khó khăn.
          Với thời gian họp thường chỉ khoảng 2 ngày với bao vấn đề bộn bề và các mẫu biểu dày đặc các con số song lời thuyết mình thì rất cô đọng, các đại biểu không am hiểu sâu về ngân sách sẽ không còn cách lựa chọn nào khác là đồng ý với phương án mà UBND đã trình.

+ Tập huấn đào tạo cho HĐND về KH&NS hầu như không có. Các đại biểu chuyên trách ở HĐND tỉnh thường là những người có trình độ đại học và từ khi thực hiện Luật NSNN 2002 (từ ngày 1/1/2004 đến nay) cũng được tham gia một khóa đào tạo do các dự án tài trợ cho Quốc hội tổ chức. Vì thế tinh thần của các văn bản mới như Luật NSNN, Luật Kiểm toán nhà nước (KTNN)…có điều kiện nghiên cứu kỹ, hiểu sâu. Trái lại, các đại biểu HĐND tỉnh không chuyên trách; HĐND huyện và xã hầu như không nắm được các nội dung cơ bản của một số văn bản “gối đầu giường” của các nhà quản lý tài chính, ngân sách này. Đầu nhiệm kỳ, đại biểu HĐND chỉ được cơ quan nội vụ tổ chức tập huấn trong khoảng thời gian từ 1-3 ngày, nội dung chủ yếu của chương trình bồi dưỡng là giới thiệu những chức năng, nhiệm vụ chung nhất của người đại biểu. Trong khi đó, những vấn đề then chốt về KH&NS hay hội nhập quốc tế thì vẫn còn bỏ ngỏ và hầu hết đại biểu HĐND phải tự mày mò, tìm hiểu.

+ Các tài liệu phcụ vụ các đại biểu chưa đầy đủ, kinh phí phục vụ cho giám sát của HĐND còn hạn chế. Các tài liệu đại biểu có chưa đầy đủ hoặc lạc hậu. Thời gian gửi tài liệu còn chậm, nhất là cấp huyện, cấp xã. Tại xã, mặc dù công báo được cấp miễn phí nưhng chủ yếu giành cho UBND, còn HĐND muốn đọc thì phải mượn Chủ tịch UBND. Tại một số huyện, Công báo chỉ đặt cho Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND và Chánh văn phòng UBND – HĐND. Văn phòng UBND chỉ sao nữhng văn bản liên quan trực tiếp đến HĐND còn các văn bản chuyên môn thì nhiều khi không sao gửi nên đại biểu HĐND rất khó làm việc. Máy tính đã được trang bị đầy đủ cho đến cấp xã, thị trấn nhưng cấp huyện, cấp xã hầu như chưa được nối mạng, vì vậy thông tin pháp luật là rất thiếu. Kinh phí để HĐND giám sát hiệu quả cũng rất hạn hẹp.

          Luật KTNN có hiệu lực từ 1/1/2006 đã quy định KTNN là cơ quan chuyên môn do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Đây là bước chuyển biến quan trọng làm thay đổi nội dung giám sát NSNN thuộc thẩm quyền của cơ quan dân cử, Tuy nhiên, HĐND chưa có mối quan hệ phối hợp chặt chẽ với KTNN để hỗ trợ HĐND thực hiện chức năng giám sát.

          Tất cả những nguyên nhân trên đang là lực cản khiến HĐND chưa thực sự làm tròn vai trò phê duyệt và giám sát thực hiện KH&NS của mình.

Kiến nghị nhằm tăng cường vai trò giám sát KH&NS của HĐND

Thứ nhất:
Cần khẳng định việc đào tạo, tập huấn cho đại biểu HĐND là yêu cầu cấp thiết. Với tính chất đa dạng của đại biểu HĐND về cả trình độ học vấn và cơ cấu thành phần, các khóa tập huấn cần được thiết kế đặc thù cho phù hợp. Những khó học này không nên quá chú trọng đến các khí cạnh kỹ thuật mà chỉ nên hướng vào các nội dung mang tính chiến lược, chủ trương, đường lối…những cần giúp các đại biểu hiểu rõ mối quan hệ logic giữa những nội dung đó với việc xác định các chỉ tiêu kế hoạch, phân bổ ngân sách và giải pháp thực hiện kế hoạch. Đại biểu cũng cần được tập huấn để nắm được kết cấu, nội dung bản kế hoạch, ngân sách đặc biệt là các chỉ tiêu giám sát đánh giá vì những chỉ tiêu này sẽ là cơ sở giúp HĐND thực hiện chức năng giám sát của mình. Về phân bổ ngân schs, đại biểu cần nắm được căn cứ phân bổ ngân schs, sự phù hợp giữa dự toán ngân sách và các phương án phân bổ ngân sách với việc thực hiện các mục tiêu ưu tiên chiến lược của kế hoạch. Về quyết toán ngân sách, đại biểu cần thay đổi cách quan tâm đến tài liệu này, không qua chú trọng đến các con số chi tiết mà hướng việc chất vấn, giám sát của mình vào hiệu quả và hiệu lực sử dụng các nguồn lực ngân sách đã phân bổ và việc đạt được các chỉ tiêu kế hoạch như đã cam kết. Làm được những công việc đó, không những vai trò và chất lượng giám sát của đại biểu HĐND được nâng cao, mà sẽ tạo áp lực buộc các cơ quan công quyền phải quan tâ,, chú trọng cải tiến chất lượng kế hoạch, làm bản kế hoạch có tính khả thi hơn, đồng thời tăng cường được tính minh bạch, trách nhiệm của các cơ quan hành chính nhà nước trong việc phân bổ và sử dụng ngân sách.

Thứ hai:
Do đối tượng đại biểu HĐND chỉ hoạt động theo nhiệm kì nên tính chất biến động về nhân sự của HĐND qua các khóa là rất lớn. Tuy nhiên, cần nhận thức rằng các đại biểu này cho dù ở nhiệm kì kế tiếp không tiếp tục làm việc trong HĐND nữa, nhưng họ vẫn nắm giữ những vai trò quan trọng trong cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức chính trị, đòan thể. Do vậy, những kiến thức, kỹ năng mà các khóa tập huấn này trang bị vẫn góp phần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ công quyền và các tổ chức xã hội dân sự, và lâu dài, sẽ có tác động lan tỏa để nâng cao vai trò giám sát, phản biện của các tổ chức xã hội, đoàn thể. Do vậy, một mặt, không nên lo ngại rằng sự biến động mạnh về nhân sự trong HĐND sau mỗi nhiệm kỳ ảnh hưởng tới tính bền vững của các hoạt động hỗ trợ đào tạo. Mặt khác, để tăng cường tính bền vững đó thì cần chú trọng tập huấn cho đối tượng là đại biểu các ban chuyên trách của HĐND, vì những người này đóng vai trò rất lớn trong việc thẩm tra các báo cáo của UBND và chuẩn bị nội dung, tham mưu ý kiến cho thường trực và đại biểu HĐND trong các kỳ họp.

Thứ ba:
Để tăng cường tác dụng của tập huấn cho HĐND, cần coi công tác tập huấn về KH&NS là các lớp tập huấn bắt buộc đối với các đại biểu ngay khi HĐND được kiện toàn lại sau mỗi kì bầu cử. Thời gian các khóa học được lồng ghép chính thức vào chương trình hoạt động hàng năm của HĐND để đảm bảo HĐND có thể chủ động cử người tham gia. Đồng thời, khi triển khai đổi mới KH&NS theo hướng phát huy sự tham gia thì một số những đại biểu then chốt của HĐND (như thường trực HĐND, đại biểu các ban chuyên trách…) phải được tham gia ngay từ đầu vào quá trình đó, từ khi phân tích thực trạng, xác định mục tiêu và lực chọn mục tiêu ưu tiên. Cách làm như vậy vẫn phát huy được điểm mạnh trong hoạt động của HĐND hiện nay là tạo sự đồng thuận giữa HĐND và UBND từ sớm, mặt khác giúp các đại biểu hiểu rõ qui trình lập KH&NS, từ đó giám sát quá trình thực hiện sẽ hiệu quả hơn.

Thứ tư:
Cần tăng cường thêm các luồng thông tin độc lập giúp HĐND giám sát được một cách khách quan và thực chất. Hiện nay, nguồn thông tin chính thức của HĐND chủ yếu dực vào các cơ quan công quyền. Ngoài ra,các thông tin khác chỉ có được qua các đợt khảo sát nghiên cứu, giám sát, tiếp xúc cử tri, và chất vấn tại kỳ họp. Trong tương lai, mối quan hệ giữa HĐND và các tổ chức xã hội, đoàn thể cần đựơc tăng cường để các tổ chức này có thể trở thành tai mắt giúp HĐND lắng nghe ý kiến phản ánh từ nhiều góc độ khác nhau. Gần đây, giữa các cơ quan dân cử và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã có những ký kết để phối hợp hoạt động giám sát. Đây là một sáng kiến tích cực cần nhanh chóng triển khai, và nhân rộng sự hợp tác tương tự sang các tổ chức đoàn thể khác. Ngoài ra, các đối tượng khác như KTNN, các cơ quan ngôn luận cũng là những lực lượng tích cực có thể hỗ trợ rất nhiều cho HĐND trong việc thu thập thông tin và tăng cường giám sát.

Cuối cùng, HĐND cần chủ động trong việc xây dựng các kênh thu thập, lưu giữ và trao đổi thông tin của mình và xây dựng những thiết chế để đảm bảo sự vận hành của các kênh thông tin đó. Ví dụ, có thể phối hợp với UBND ban hành quy chế trao đổi, cung cấp thông tin thường xuyên giữa hai bên. Đồng thời, cũng xác định rõ HĐND cấp trên sẽ cung cấp những tài liệu gì cho HĐND cấp dưới và theo những kênh cụ thể nào. Cách làm này sẽ giúp HĐND có được thông tin một cách chủ động hơn, chứ không phụ thuộc quá nhiều vào việc “cung cấp thông tin theo yêu cầu” của các cơ quan công quyền như hiện nay. Cung cấp đầy đủ các văn bản pháp qui cho HĐND các cấp nhất là cấp xã, huyện.

TS. Hoàng Thúy Nguyệt – TH.S Vũ Cương
(Tạp chí Kiểm toán)
Tapchiketoan.com