Trong lĩnh vực kinh doanh, bất kỳ một quyết định quản trị, kinh doanh nào đều phải dựa trên cơ sở các thông tin minh bạch, đáng tin cậy thì mới hạn chế được rủi ro và mang lại hiệu quả đầu tư cao. Trong kinh doanh chứng khoán thì vấn đề này đối với các nhà đầu tư được xem là vô cùng quan trọng, nếu không nói là mang tính quyết định về hiệu quả của việc đầu tư chứng khoán. Thiếu thông tin, hoặc thông tin không đáng tin cậy về các công ty niêm yết thì độ rủi ro các quyết định của nhà đầu tư sẽ rất lớn nếu không nói là có thể bị thất bại hoặc phá sản.

Hiện nay, thị trường chứng khoán Việt Nam, các thông tin tài chính của các công ty niêm yết chưa đáng tin cậy bởi các nhân tố sau:

Một số khá lớn các công ty niêm yết chưa công khai báo cáo tài chính một cách kịp thời theo quy định của pháp luật; một số đông các công ty niêm yết công khai thông tin tình hình tài chính nhưng chưa được kiểm toán độc lập (không có báo cáo kiểm toán đính kèm). Bên cạnh đó, nếu đã được kiểm toán thì tính chuyên nghiệp, độ tin cậy, và sự độc lập khách quan của các tổ chức kiểm toán độc lập ở Việt Nam chưa cao, chưa đạt được các yêu cầu, chuẩn mực quốc tế. Bên cạnh đó, phần lớn cac công ty kiểm toán chưa mua bảo hiểm nghề nghiệp, điều này, gây rủi ro rất lớn cho các nhà đầu tư chứng khoán.

Trước thực trạng về tính minh bạch và độ tin cậy về thông tin tài chính các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán còn thấp và độ rủi ro trong kinh doanh chứng khoán ở Việt Nam rất cao, do đó cần phải làm rõ trách nhiệm của các nhà đầu tư, các bên có liên quan về những thiệt hại do các thông tin tài chính của các công ty niêm yết công khai không trung thực, hợp lý. Đồng thời phải làm rõ những thiệt hại nghiêm trọng nếu có thì trách nhiệm thuộc về ai và xử lý như thế nào để có cơ sở giải quyết tranh chấp sau này?

Dựa trên các văn bản pháp luật hiện hành của Việt Nam như Luật Kế toán, Luật Phòng chống tham nhũng, Nghị định 105/2005 của Chính phủ về kiểm toán độc lập, chuẩn mực kiểm toán và các thông lệ quốc tế…Chúng tôi xin khái quát về trách nhiệm và xử lý các sai phạm về tính minh bạch thông tin tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán như sau: các thông tin công khai của các công ty niêm yết nếu không xét tới lợi ích chung của nền kinh tế, lợi ích của nhà nước sẽ có liên quan trực tiếp đến lợi ích của 3 bên gồm: các nhà đầu tư, công ty niêm yết và các công ty kiểm toán độc lập.

- Đối với các công ty niêm yết trong mọi trường hợp, dù các báo cáo tài chính đã được kiểm toán hay chưa được kiểm toán, họ luôn phải chịu trách nhiệm toàn bộ về tính trung thực và tính minh bạch đối với việc lập và trình bày các báo cáo tài chính và các thông tin liên quan đã công khai trên thị trường chứng khoán. Theo Luật Kiểm toán hiện nay, các cá nhân có trách nhiệm của công ty niêm yết bao gồm Người lập báo cáo tài chính, Kế toán trưởng, Giám đốc công ty có liên quan đến thông tin tài chính công khai phải chịu trách nhiệm về tính trung thực hợp lý các thông tin này. Thời hạn chịu trách nhiệm đối với các thông tin sử dụng cho các quyết định quản trị kinh doanh tối thiểu là 5 năm, các thông tin liên quan đến ghi sổ kiểm toán, lập báo cáo kế toán chịu trách nhiệm tối thiểu 10 năm, các thông tin về những công trình quan trọng liên quan đến lợi ích quốc gia hoặc có tính sử liệu chịu trách nhiệm vĩnh viễn. Theo Luật Phòng chống tham nhung, việc cung cấp các thông tin không đúng sự thật để trục lợi thì những người, tổ chức cung cấp thông tin không trung thực, không hợp lý, một mặt phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật, mặt khác phải chịu trách nhiệm về kinh tế do những hậu quả do mình gây ra. Như vậy, trong bất kì trường hợp nào những thiệt hại của các nhà đầu tư, của các bên có liên quan đến tính minh bạch các thông tin tài chính của các công ty niêm yết công khai thì chính công ty niêm yết và các cá nhân có liên quan nói trên phải chịu trách nhiệm về các thiệt hại này.

- Trường hợp các thông tin tài chính các công ty niêm yết công khai đã được kiểm toán và tổ chức kiểm toán đưa ra nhận xét không thích hợp gây ra thiệt hại cho nhà đầu tư hoặc các bên có liên quan thì sau khi thu hồi thiệt hại từ công ty niêm yết hoặc cá nhân có liên quan của công ty niêm yết nói trên, phần thiệt hại còn lại các tổ chức kiểm toán độc lập và kiểm toán viên thực hiện dịch vụ kiểm toán đó phải chịu trách nhiệm bồi thường cho các bên bị thiệt hại cao nhất không quá 7 lần phí kiểm toán (Theo Nghị định 105/CP của Chính phủ); tại các nước phát triển như Mỹ, các nước ở Châu Âu và theo thông lệ của nhiều quốc gia khác sau khi thu hồi thiệt hại từ công ty niêm yết hoặc cá nhân có liên quan của công ty niêm yết nói trên, phần thiệt hại còn lại các tổ chức kiểm toán độc lập và kiểm toán viên thực hiện dịch vụ kiểm toán đó chịu trách nhiệm bồi thường 1/3 giá trị tổn thất cho nhà đầu tư và các bên có liên quan do việc đưa ra nhận xét không thích hợp các thông tin tài chính các công ty niêm yết mà mình đã kiểm toán. Trường hợp các công ty kiểm toán đã mua bảo hiểm thì các tổ chức bảo hiểm chỉ bồi thường số thiệt hại thuộc phần trách nhiệm của các tổ chức kiểm toán độc lập. Số thiệt hại còn lại nhà đầu tư phải gánh chịu toàn bộ do lỗi đưa ra quyết định không thích hợp của mình. Như vậy trường hợp các thông tin tài chính công khai của các công ty niêm yết đã được kiểm toán nếu vẫn tồn tại những sai sót trọng yếu gây thiệt hại cho nhà đầu tư hoặc các bên có liên quan thì các tổ chức kiểm toán và các KTV độc lập cũng chỉ chịu một phần trách nhiệm các tổn thất đó, chứ không chịu trách nhiệm toàn bộ những thiệt ahị của nhà đầu tư.

- Trách nhiệm của nhà đầu tư hoặc các bên có liên quan: Trường hợp các thông tin tài chính các công ty niêm yết đã được kiểm toán mà tại báo cáo kiểm toán, kiểm toán viên đã có nhận xét là các thông tin đó là không trung thực, không đáng tin cậy hoặc một sự cảnh báo về một nguy cơ có sai phạm nghiêm trọng, nhưng nhà đầu tư hoặc các bên có liên quan vẫn thực hiện quyết định của mình thì sau khi thu hồi các thiệt hại từ các công ty niêm yết và các cá nhân có liên quan của công ty niêm yết đã nêu ở trên, phần thiệt hại còn lại nhà đầu tư phải chịu thiệt hại toàn bộ do đưa ra quyết định không đúng của mình.

Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước: Uỷ ban chứng khoán nhà nước là cơ quan chịu trách nhiệm trực tiếp về quản lý nhà nước đối với các hoạt động của thị trường chứng khoán nói chung và việc minh bạch hoá các thông tin công khai trên thị trường chứng khoán nói riêng. Vấn đề then chốt mà các cơ quan quản lý nhà nước phải thực hiện là xây dựng và ban hành đầy đủ đồng bộ các văn bản pháp quy để quản lý chặt chẽ việc minh bạch hoá các thông tin của các công ty niêm yết thực hiện quyền kiểm tra, giám sát chặt chẽ về tính minh bạch các thông tin, các công ty niêm yết công khai và xử lý các tổ chức cá nhân vi phạm theo luật pháp. Tuy nhiên, các cơ quan quản lý nhà nước không được dùng các biện pháp hành chính can thiệp thô bạo vào việc công khai thông tin, tính minh bạch thông tin các công ty niêm yết. Nếu các cơ quan quản lý nhà nước can thiệp trái pháp luật gây thiệt hại cho các công ty niêm yết hoặc nhà đầu tư thì phải chịu bồi thường theo pháp luật.

Tóm lại, muốn phát triển thị trường chứng khoán ở Việt Nam một cách lành mạnh, bền vững và có hiệu quả vấn đề mấu chốt nhất là phải kiểm soát được mức độ trung thực các thông tin tài chính của các công ty niêm yết từ phía nhà nước, các nhà đầu tư, tổ chức kiểm toán độc lập. Các tổ chức và cá nhân có liên quan đến tính minh bạch thông tin tài chính của các công ty niêm yết phải hiểu hết trách nhiệm của mình khi cung cấp thông tin, khi thực hiện kiểm toán và khi sử dụng thông tin để có các quyết định đầu tư. Chúng tôi mong rằng, những vấn đề được bàn đến trên đây và các quy định trong văn bản pháp luật hiện hành của Việt Nam, các thông lệ quốc tế đã nêu trên về xử lý các sai phạm liên quan đến tính minh bạch của thông tin tài chính công khai niêm yết trên thị trường chứng khoán sẽ góp phần giúp các bên có liên quan nhận rõ trách nhiệm của mình để làm lành mạnh hoá thị trường chứng khoán còn non trẻ của Việt Nam hiện nay.

TS Lê Quang Bính (Tạp chí NCKH Kiểm toán)
Tapchiketoan.com