Trước hết, Kiểm toán nhà nước cho thấy “báo cáo tài chính của hầu hết các DN phản ánh chưa đúng doanh thu, chi phí, kết quả kinh doanh và nghĩa vụ với Ngân sách nhà nước”.

DN chưa tự đánh giá được mình, làm sao có được lòng tin?

Các con số được kiểm toán xác định lại và điều chỉnh tăng, giảm của tất cả các khoản từ doanh thu, tổng chi phí, tổng lợi nhuận trước thuế, đến thuế và các khoản nộp ngân sách đều lên tới hàng nghìn tỷ đồng, trong đó riêng thuế và các khoản nộp ngân sách của 20 Tổng công ty đã tăng thêm hơn 273 tỷ.

Báo cáo tài chính là bản báo cáo quan trọng nhất của mỗi DN, nó phản ánh thực trạng họat động của DN, giúp những người lãnh đạo DN cũng như các bên có liên quan đánh giá tình hình họat động của DN. Song với độ tin cậy của báo cáo tài chính được Kiểm toán phát hiện như nhận xét trên, thì làm sao mà DN tự đánh giá được mình, làm sao mà bảo đảm được lợi ích của những người sở hữu hoặc có quyền lợi trong DN, mà tạo được niềm tin ở các nhà đầu tư, bạn hàng và xã hội đối với các DN đó!

Mặt khác, những sai lệch trong các báo cáo tài chính đó là do đâu, do trình độ kế toán DN thấp, do sự toan tính nào đó, hay do những qui định chưa đủ minh bạch, rõ ràng, và do đó được hiểu và tính toán khác nhau giữa nhà nước với DN? Dù là nguyên nhân gì, thì đó cũng là những kẽ hở chết người trong quản lý, mà nếu không kiểm toán thì không biết hàng nghìn tỉ đồng sẽ lọt đi đâu.

DNNN đã mất bao nhiêu tài sản?

Thứ hai, Kiểm toán nhà nước cho thấy nợ phải thu, phải trả của các DN rất lớn: con số nợ phải thu của hơn 200 DN được kiểm toán đến thời điểm 31/12/2006 đã là 25.102 tỉ đồng, chiếm 14,24% tổng tài sản, bằng 64% vốn chủ sở hữu; con số nợ phải trả là 65.799 tỉ đồng, chiếm 62% tổng nguồn vốn và bằng 171,2% tổng vốn chủ sở hữu. Quản lý nợ phải thu, phải trả của các DN cũng còn nhiều hạn chế, nhiều khoản tồn đọng từ nhiều năm không giải quyết được.

“Đồng tiền đi liền khúc ruột”, mà trong tay các DN nhà nước này, nó lại trở thành những khoản nợ đồng lần và bị quản lý lỏng lẻo đến thế. Nợ càng nhiều cũng có nghĩa là lãi vay phải trả càng lớn, lợi nhuận càng bớt đi. Ông chủ nhà nước nghĩ sao, khi số nợ phải thu, phải trả chiếm tỷ lệ cao đến mức đó so với vốn chủ sở hữu trong các DN đó?

Thứ ba, Kiểm toán nhà nước cũng cho thấy quản lý vật tư, hàng hóa, tài sản cố định và đầu tư dài hạn ở không ít các DN được kiểm toán còn nhiều hạn chế. Các khâu nghiệp vụ thông thường như định mức tiêu hao nguyên liệu, vật tư, thủ tục nhập xuất kho, kiểm kê hàng cuối năm, hạch toán và theo dõi tài sản cố định, trích khấu hao, quyết toán các công trình đầu tư xây dựng… đều có sai sót ở nơi này nơi khác. Quyền sử dụng đất cũng bị lãng phí, chiếm dụng, có đơn vị hiệu suất sử dụng đất chỉ đạt 40%, có công ty cao su “cho mượn” gần 270 ha và “để lấn chiếm” hơn 1.400 ha đất!

Hơn nữa, nhiều dự án đầu tư của các DN này chậm tiến độ hoặc dở dang, không khai thác hết công suất, sản phẩm không tiêu thụ được, hoặc sử dụng vốn vay ngằn hạn để đầu tư dài hạn, thanh toán nợ vay quá hạn nên phải chịu trả lãi lớn, một số tham gia liên doanh không hiệu quả…

Với tình trạng này, thực sự không tính nổi DN và nhà nước đã mất đi bao nhiêu của cải, nền kinh tế chịu bao nhiêu tổn thất và làm sao mà tăng trưởng với chất lượng cao và bền vững được.

Giám sát thường xuyên hơn

Thứ tư, Kiểm toán nhà nước công bố trên 89% DN được kiểm toán kinh doanh có lãi, với tổng lợi nhuận trước thuế đạt 7.650 tỷ đồng, tỷ suất lợi nhuận trước thuế trên doanh thu bình quân 6%. Trong khi đó, tỷ lệ DN kinh doanh thua lỗ được báo cáo lần này không cao, chỉ hơn 10% số DN được kiểm toán, nhưng con số thua lỗ của họ hoàn toàn không nhỏ, chỉ 2 Tổng công ty đã thua lỗ tới 57 tỷ 730 triệu đồng.

Đó là chưa tính tới yếu tố hầu hết các DN nhà nước đều được hưởng nhiều ưu đãi trong tiếp cận và sử dụng các nguồn lực quan trọng nhất như đất đai, tín dụng, tài nguyên, thị trường, quyền kinh doanh… Nếu tính các nhân tố này theo giá thị trường và buộc các DN nhà nước phải hạch toán theo trị giá thực của các nhân tố đó, tỷ lệ DN thua lỗ cũng như con số thua lỗ chắc chắn sẽ cao hơn đáng kể.

Và nếu cũng những nguồn lực đó được đưa vào tay những DN có năng lực kinh doanh tốt hơn, được kiểm soát tốt hơn, thì lợi nhuận chắc chắn cũng sẽ cao hơn đáng kể.

Các DN nhà nước hiện nay vẫn đang là lực lượng quan trọng hàng đầu trong đội ngũ DN ở nước ta. Riêng về phương diện sử dụng các nguồn lực của đất nước, họ đang là lực lượng sử dụng nhiều nhất. Do vậy, hiệu quả và tính cạnh tranh của nền kinh tế tùy thuộc rất lớn vào hiệu quả và tính cạnh tranh của các DN này.

Cũng do vậy, việc kiểm tra, giám sát họat động mọi mặt của họ phải được tiến hành thường xuyên hơn, các hoạt động kinh doanh của họ phải được đánh giá một cách đầy đủ, khách quan, sòng phẳng, công khai hơn, vì lợi ích phát triển của chính họ cũng như của cả nền kinh tế.