Dự kiến trong quý III/2008, Bộ Tài chính sẽ chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp và các cơ quan liên quan trình Chính phủ ban hành Nghị định chi tiết thi hành Luật Thuế thu nhập cá nhân, áp dụng từ 1/1/2009. Đây là luật có phạm vi điều chỉnh rộng, ảnh hưởng lớn đến người dân.

Với nhiều “khoảng trống” còn có trong Luật, nếu Nghị định hướng dẫn thi hành không khỏa lấp được sẽ rất dễ phát sinh sự thiếu công bằng và kẽ hở để lách luật.

Không nên cào bằng mức giảm trừ gia cảnh

Theo Luật Thuế thu nhập cá nhân, chỉ những người có thu nhập lớn hơn tổng số tiền được giảm trừ gia cảnh mới phải chịu thuế. Mức giảm trừ với người nộp thuế là 4 triệu đồng/tháng, với mỗi đối tượng phụ thuộc người nộp thuế sẽ được trừ thêm 1,6 triệu đồng/tháng.

Những tưởng điều này sẽ mang lại sự công bằng cho người nộp thuế, nhưng do luật chưa tính đến chi tiết các đối tượng phụ thuộc có nhiều dạng khác nhau, nên làm theo kiểu cào bằng, mỗi người phụ thuộc trừ 1,6 triệu đồng/tháng, có thể dẫn đến nhiều điểm bất hợp lý.

Lấy 2 cặp vợ chồng trẻ có điều kiện khá giống nhau, mỗi cặp vợ chồng đều có tổng thu nhập là 10 triệu đồng một tháng và nuôi một con nhỏ để so sánh:

- Mức thuế thu nhập cá nhân của hai gia đình này phải nộp có thể khác nhau rất nhiều. Chẳng hạn, gia đình thứ nhất, vợ có thu nhập 6 triệu đồng/tháng, chồng có thu nhập 4 triệu đồng/tháng, theo luật, đứa con sẽ được giảm trừ cho người vợ. Khi đó, thu nhập tính thuế của người vợ là 400.000đ, mức thuế thu nhập gia đình này phải đóng mỗi tháng là 20.000 đồng.

- Gia đình thứ hai, chồng có thu nhập 9 triệu đồng, vợ có thu nhập 1 triệu đồng, khi đó đứa con sẽ được tính giảm trừ cho người chồng. Thu nhập tính thuế của chồng sau khi giảm trừ gia cảnh là 3,4 triệu đồng. Khi đó mức thuế thu nhập gia đình này phải đóng mỗi tháng là 170.000 đồng, gấp 8,5 lần gia đình thứ nhất.

Do dự kiến, người phụ thuộc được xét là người không có thu nhập hoặc thu nhập khoảng dưới 500.000 đồng/tháng, nên ở trường hợp gia đình thứ hai, người vợ có  thu nhập 1 triệu đồng một tháng không thể tính là đối tượng phụ thuộc. Như vậy, cùng một loại đối tượng, cùng mức thu nhập nhưng mức nộp thuế lại khác nhau. Điều này đã tạo nên sự bất công bằng cho người dân khi thực hiện luật.

Đặc biệt, giả dụ đứa con của gia đình thứ hai lại mắc bệnh nan y, chi phí tiền thuốc mỗi tháng lên đến hàng chục triệu đồng, thì mức thu nhập thực tế giữa hai gia đình sẽ chênh lệch rất lớn.

Để giải quyết vấn đề này, luật có thể quy định mức giảm trừ chung cho những người có sức khoẻ bình thường. Đối với những người mắc bệnh nan y kể cả người phụ thuộc hay đối tượng chịu thuế, sẽ trừ thu nhập căn cứ theo hoá đơn chữa bệnh thực tế, có xác nhận của bệnh viện. Còn để khắc phục sự bất hợp lý do chênh lệch thuế ở trên, có thể theo cách luật thuế thu nhập ở nhiều nước là cho phép người nộp thuế lựa chọn, tính thu nhập chung cho cả vợ lẫn chồng hay tính riêng từng người. Mỗi trường hợp sẽ áp mức thuế suất khác nhau để đảm bảo công bằng.

Chi phí nghề nghiệp bị bỏ quên

Một điểm nữa mà Luật Thuế thu nhập cá nhân cũng bỏ qua là những khoản khấu trừ do đặc thù nghề nghiệp, công việc, hay đặc thù của bản thân đối tượng nộp thuế như đã có nhà ở hay chưa, đã có gia đình hay chưa…

Với quy định hiện hành, đa phần những người có thu nhập thuộc đối tượng chịu thuế sẽ tập trung ở thành phố, nơi chi phí y tế, giáo dục và chi phí để tạo lập và sở hữu nhà rất tốn kém. Nếu không tính những khoản giảm trừ với các yếu tố này thì sẽ là bất hợp lý.

Chẳng hạn nhiều nước, với những đối tượng chưa có nhà ở sẽ được giảm trừ một khoản chi phí thuê nhà. Như ở Mỹ, thuế thu nhập cá nhân được quy định rất tỉ mỉ: Trong đó, một số khoản được khấu trừ như tiền lãi của các khoản nợ vay học tập; tiền chi phí y tế không được thanh toán; tiền thuê chi phí cho công việc tạo ra thu nhập chịu thuế. Chẳng hạn, giáo viên trung, tiểu học được khấu trừ tối đa 250 USD chi phí mua sách giáo khoa, đồ dùng dạy học...

Trước đây, trong Pháp lệnh Thuế thu nhập với người thu nhập cao có quy định giảm trừ cho một số người hoạt động trong các lĩnh vực nghề nghiệp đặc thù có chi phí lớn, tuổi thọ nghề nghiệp ngắn như: ca sĩ, diễn viên, cầu thủ… Theo quy định của Pháp lệnh này, ca sĩ, nghệ sĩ xiếc, múa, cầu thủ bóng đá, vận động viên chuyên nghiệp được trừ 25% thu nhập trước khi xác định thu nhập chịu thuế. Luật thuế mới đã bỏ qua điều này.

Có nhiều ý kiến cho rằng, việc này là hợp lý vì những người này có thu nhập cao hơn hẳn với những người bình thường nên việc tuổi nghề ngắn không mấy ảnh hưởng. Thực ra đây là ý kiến không thực tiễn, vì chỉ có một số ít ca sỹ, diễn viên, cầu thủ… có thu nhập cao vượt trội. Đó là các “ngôi sao”. Còn rất nhiều những người khác, họ có mức thu nhập không cao hơn so với mức trung bình nhiều, nhưng họ lại phải chịu những phí tổn và rủi ro do đặc thù nghề nghiệp lớn hơn hẳn các ngành nghề khác.

Ngay cả với dược sỹ, bác sỹ, giáo sư, các nhà khoa học, nhà báo… cũng cần có sự tính toán về chi phí thường xuyên mà họ bỏ ra mua tài liệu, nâng cao kiến thức tay nghề, trước khi đánh thuế cho thu nhập họ nhận được.

Bài toán “lách luật”

Ngay khi luật này còn thảo luận ở Quốc hội, đã có nhiều ý kiến nghi ngại về những lỗ hổng trong quy định về giảm trừ gia cảnh, liên quan đến người phụ thuộc.

Theo quy định thì mỗi một người phụ thuộc chỉ được tính giảm trừ gia cảnh một lần, không được tính trùng, nhưng đã có một đại biểu Quốc hội đặt ra bài toán: chẳng hạn, một gia đình có 3 anh em và có bố mẹ già sống ở quê (Bến Tre) và không có thu nhập. Trong 3 người con đó, một người sống ở Hà Nội, một người ở Đà Nẵng, một người ở TPHCM. Khi đó, cơ quan nào sẽ chịu trách nhiệm xác nhận và quản lý giảm trừ cho 3 người con này? Chắc chắn ràng buộc điều kiện là sống cùng một nơi mới được coi là phụ thuộc và tính giảm trừ. Vì thực tế trường hợp hai cụ già ở trên, dù các con không sống cùng nhưng thực tế họ vẫn phụng dưỡng cho cha mẹ họ theo cách nào đó.

Một thực tế nữa là nhiều người công tác ở xa nhà nhưng hàng tháng vẫn chu cấp để nuôi dưỡng con cháu của họ hàng ở quê. Những trường hợp này có được tính là trực tiếp nuôi dưỡng và tính là người phụ thuộc không? Nếu không tính thì không hợp tình, mà tính thì sẽ nảy sinh chuyện một số người lợi dụng để “lách luật”.

Theo Đắc Kiên (Báo Gia đình và Xã hội)